Облыстың оңт
Қазба байлықтары
Батыс Қазақстан облысы пайдалы қазбаларға бай өңірлердің қатарына жатады. Облыс аумағында Цыганов, Ульянов, Гремячинск, Батыс Теплов, Теплов және Қарашығанақ сияқты газ-конденсат және мұнай кен орындары анықталған. Солардың ішінде ең ірілері — Батыс Теплов пен Қарашығанақ.
Жанғыш қазыналар
- Чернозатон, Түксай, Новосеменов жанғыш тақтатас кендері.
- Газ-конденсат және мұнай қорлары өндірістік маңызы жоғары алаңдарда шоғырланған.
Тұз және құрылыс шикізаты
- Тас тұзы, калий тұздары, бор қабатындағы тұздар.
- Гипс, әктас, бор және өзге минералдық ресурстар.
Құрылысқа жарамды минералды шикізат түрлері де мол: кірпіш және цемент өндірісіне қажетті шикізат, керамзит, әк, құрылыстық құм, құм-қиыршық қоспалары және құрылыс тастары бар. Керамзит шикізатының Погодаев және Түксай кендері барланған. Ақтау (Белая Горка) кен орнының құмы силикатты кірпіш жасауға пайдаланылады.
Өндірістік қорлар туралы деректер
Ақтау (Белая Горка) және Бөрлі кендері
Жиынтық қоры: 16 081 мың м³
Ақсуат кені
Қоры: 1 106 482 мың м³ (жылдық қуаты 1 300 мың т цемент зауытын шикізатпен қамтамасыз етуге жеткілікті)
Шипов кені
Гидравликалық қоспаға жарамды кремний сазы: 21 619 мың м³
Федоровка маңы
Қыш шикізатының қоры: 2 042 мың м³
Өзендері
Облыстың негізгі су көзі — Жайық өзені. Өзен облыс шегіне Елек кентінің батыс жағынан еніп, батысқа қарай ағып Орал қаласына жетеді, одан кейін оңтүстікке күрт бұрылып, Солтүстік Каспий маңын кесіп өтеді.
Негізгі сипаттамалар
- Ұзындығы
- 761 км
- Су жинау алабы
- 116 678 км²
Салалары және тармақтары
Жайықтың облыс аумағындағы салалары: Елек, Шыңғырлау (Утва), Шаған, Барбастау, Емболат, Быковка, Рубежка. Барбастау өзенінен төменірек Жайықтан Көшім (Қабыршақты) тармағы бөлініп шығады.
Өзен торының тығыздығы
Сол жағалау бөлігі
K = 0,54 км/км²
Оң жағалау бөлігі
K = 0,26 км/км²
Облыс бойынша (Жайықсыз / Жайықпен)
0,036 / 0,040 км/км²
Облыста үлкенді-кішілі 200-ден астам өзен бар, олардың 65-і жазда кеуіп, құрғақ арнаға айналады. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын шағын жылғалар да көп. Ұзындығы 200 км-ден асатын өзендер — небәрі 8. Қараөзен, Сарыөзен және Елек өзендері облыс аумағында негізінен сағалық бөліктерімен ғана ағады, ал олардың жалпы ағыны облыстан тыс жерде қалыптасады.
Арналардың ирелеңдеу ерекшелігі
Жер бедері мен топырақ қабатының ерекшеліктеріне байланысты көптеген өзен арналары ирелең келеді. Мысалы, ирелеңдеу коэффициенттері: Барбастау — K = 1,4; Шолаңқаты — K = 1,04; Жақсыбай — 1,07; Ащыөзек — K = 1,75; Мұқыр — K = 1,4.
Көлдері
Облыста көлдердің таралу коэффициенті (жайылма суларды есепке алмағанда) шамамен 10%. Жалпы 150-ге жуық көл бар, олардың айдындарының жиынтық аумағы 1 532 км². Өзен бойларына жақын өңірлерде жайылма сулар (қарасулар) көп таралған.
Ірі жайылма су айдындары
- Шежін жайылмасы — 2 200 км²
- Дүре — 700 км²
- Қараөзен — 600–700 км²
- Сарыөзен — 200–300 км²
- Бұлдырты — ~100 км²
Көлдердің аумақтық орналасуы
Көлдер облыс аумағында біркелкі орналаспаған: Елек алабында — 5, Өлеңті алабында — 1–2, Бұлдырты алабында — 10-нан аса, Қалдығайты алабында — 20-дан аса көл бар. Олардың ішінде жазда тартылып қалатын Итмұрын тұзды көлінің шарасы 112 км².
Ойыл сағасындағы Аралсор (Өзенсор) көлінің ауданы да 112 км². Бұл көлдер Жайықпен ұласпайтын өзен алаптарында орналасқан.
Оңтүстік-батыс бөліктегі көлдер
Облыстың оңтүстік-батыс бөлігі көлді келеді. Су айдындары Дүре–Шежін жайылмасының оңтүстік бөлігінде, Көшім мен Мұқыр өзендерінің сағасында, сондай-ақ Қараөзен және Сарыөзен сағаларында (Қамыс–Самар көлдері) шоғырланған. Бұл өңірде ауданы 200 км² болатын Балықты Сакрыл, Сарай және Қамыс–Самар көлдері ерекше аталады.
Боткөл
Тұзды көл, ауданы 72 км²
Шалқар
Ең терең әрі ірі су айдыны, ауданы 242 км²
Жануарлар дүниесі
Облыс аумағында сүтқоректілердің шамамен 70 түрі, құстардың 310-ға жуық түрі, бауырымен жорғалаушылардың 19 түрі, қосмекенділердің 7 түрі, балықтардың 51 түрі және омыртқасыздардың мыңдаған түрі мекендейді.
Сүтқоректілер
Кеміргіштер тобы алуан түрлілігімен ерекшеленеді: кішкентай сарышұнақ, кәдімгі сұртышқан, дала алақоржыны кең таралған. Қамысты-қоғалы қалың нудың ішінде және кейбір өзендер мен ірі көлдерде ондатра (су тышқаны) мекендейді. Жайықтың ескі арналарында құндыз қайтадан кездесе бастады.
Орқоян кең таралған, ал облыстың солтүстігінде аққоян мен дала шақылдағы ұшырасады. Тұяқтылардан киік жиі кездеседі; жайылмалық орман-тоғайларда бұлан мен елік мекендейді.
Жыртқыштар және жәндікқоректілер
Жыртқыштардан қасқыр, түлкі, аққұлақ, ақкіс мекендейді. Сонымен қатар қарсақты, дала мен борсықты, кейде шұбаркүзенді көруге болады. Оңтүстік-батыстағы адырлы құмдарда жабайы мысық, кейде жанат тәрізді ит кездесуі мүмкін.
Жәндікқоректілерден кәдімгі және құлақты кірпі, жертесердің бірнеше түрі, жұпартышқан таралған. Жарқанаттар да едәуір көп (8 түрі).
Құстар, бауырымен жорғалаушылар және балықтар
Құстар ішінде ең көбі — торғай тектестер (шамамен 120 түр). Орман-тоғайда қызылторғай, мысықторғай, сарышымшық, қызылқұйрық, мақтанторғай, құрқылтай, барқылдақ торғай кездеседі. Өзен жағалаулары мен ескі арналар бойындағы бұталарда да түрлік құрам бай.
Бауырымен жорғалаушылардан кесірткенің 10 түрі, жыландардың 8 түрі және батпақты тасбақа бар. Облыстың өзен-көлдері балыққа бай: тұқы тәрізділер (28 түр) басым, соның ішінде ақамур мен дөңмаңдай кең тараған. Тұщы суларда табан, мөңке, сазан, ақбалық, көксерке кездеседі. Жайық өзені бағалы бекіре тұқымдастарға (шоқыр, бекіре, қортпа) бай.
Омыртқасыздар
Омыртқасыздар ішінде буынаяқтылар, әсіресе жәндіктер көп (шамамен 2,5 мың түр), олардың ішінде қоңыздар басым (шамамен 1,2 мың түр). Көбелектердің 400-ге жуық түрі бар, ал екіқанаттылар мен жарғаққанаттылар 150–200 түрден саналады. Омыртқасыздардың едәуір бөлігі топырақ қабатында таралған; су түбін мекендеушілерден әртүрлі құрттар, буынаяқтылар мен олардың дернәсілдері, сондай-ақ моллюскалар кездеседі.
Планктонның негізгі массасын шаянтәрізділер (дафния, циклоптар), қарапайымдар (инфузория, арцелла), жәндіктер дернәсілдері, хиромидтер және басқа ағзалар құрайды.
Өсімдіктер дүниесі
Облыс флорасында 106 тұқымдасқа жататын гүлді өсімдіктердің 1 300-ге жуық түрі бар. Олардың ішінде күрделі гүлділер (220), атбас бұршақтылар (139), астық тұқымдастар (118), көкпектер (113) және зиягүлдер (104) едәуір орын алады.
Эндемик түрлер
Өңірге тән эндемик өсімдіктер қатарына Талиев гүлкекіресі, қатты жапырақты келерия, майысқақ боз, Еділ майқарағайы және басқа түрлер жатады.
Белдемдер (зоналар)
Өсімдік жамылғысында үш белдемнің элементтері кездеседі: солтүстікте — нағыз дала, орталық бөлікте — шөл дала (шөлейт), ал оңтүстік аудандар шөлдің солтүстік шегіне ұласады. Табиғи жағдайлардың өзгеруі мен жерді пайдалану әсерінен шөлдену үрдісі біртіндеп күшейіп келеді.
Нағыз дала және шалғындар
Нағыз дала зонасы облыстың солтүстік бөлігін қамтиды; бұл өңірге бозды әрі бетегелі дала тән. Мұнда далалық боздың әртүрлі түрлерімен қатар қылтанақсыз арпабас, бедетүнгі шегіргүл, дала шиесі, талбұршақ және басқа өсімдіктер кездеседі.
Облыстың шөптесін қорының маңызды бөлігі — жайылмалық шалғындар. Жайық маңындағы биіктеу жайылмаларда бидайық тектес және жусанды-бидайық аралас шалғындар жиі ұшырасады. Жайылмалық шалғындарда бидайық пен сұлыбас миямен араласа өседі. Ең төмен учаскелерді өлеңшөп басым батпақты шалғындар алып жатыр.
Орман-тоғай өсімдіктері
Орман-тоғайлар негізінен қосымша ылғал жеткілікті белдемдерге ұштасады. Өсімдік жамылғысы үш түрде көрінеді: жайылмалық орман-тоғай, құмайт массивтердегі бұталы алқаптар және көлтабан ойпандарындағы массивтер. Жайылмалық тоғайлар көбіне өзен аңғарларымен байланысты.
Мұнда бұталы үйеңкі, қара және ақтерек, шегіршін, көктерек, қайың, емен аралас өседі; олардың көпшілігі судың ұзақ тұрып қалуына бейімделген. Құмайт массивтердегі тоғай шегі оңтүстікке қарай сұғына түсіп, 49° солтүстік ендікке дейін жетеді.
Мәтін өңірдің табиғи ресурстарын жүйелеу мақсатында редакциялық өңдеуден өтті: орфография, тыныс белгілері және терминдердің бірізділігі түзетілді.