Шаян ауылы
Жалпы мәлімет
Әкімшілік мәртебесі
Бәйдібек ауданы — облыстың орталық бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бірлік.
Аумағы
7,2 мың км2, облыс аумағының 6,1%-ын қамтиды.
Халық саны (2003)
52,9 мың адам. Ауданда 52 елді мекен және 11 ауылдық округ бар.
Орталығы
Аудан орталығы — Шаян ауылы.
Қалыптасу тарихы
Аудан іргесі 1928 жылы бұрынғы Шаян болысының негізінде Шаян ауданы болып қаланды.
1965 жылға дейін — Шаян, ал 1996 жылға дейін — Алғабас ауданы аталып келді.
Географиясы және табиғи ресурстары
Жер бедері
Аудан жері Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейінде, қырқалы жазықта орналасқан.
Оңтүстік-шығысын Боралдай жотасы мен Үлкентұра тауы (1425 м) алып жатыр.
Пайдалы қазбалар
- полиметалл кені (Байжансай)
- әктас
- құрылыс материалдары
Климаты
Қаңтар
−4…−6°C
Шілде
25°C шамасында
Жауын-шашын
Жазық бөлікте 250–300 мм, таулы өңірде 400–500 мм.
Өзендері мен су нысандары
Аудан аумағынан Шаян, Арыстанды, Бөген, Боралдай, Бестоғай, Сасықөзен өзендері және олардың салалары — Үлкен Бөген, Бала Бөген, Қошқарата, Құтырған және т.б. ағып өтеді.
Шаян өзенінде Қапшағай бөгеті салынған.
Арыстанды өзені бойында әйгілі Арыстанды–Қарабас желі соғады.
Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Өсімдіктер жамылғысы
Батыс бөлігіндегі шөлдің ашық сұр және сұр топырағында боз жусан, баялыш, бидайық, күйреуік өседі.
Шығысындағы таулы өңірдің сұр-қоңыр топырағында Қаратау жусаны, нарғия және басқа да шөптесіндер, сондай-ақ долана, тобылғы, жабайы алма, өрік сияқты бұталар кездеседі.
Өзен бойларында тал, терек, жиде, қамыс өседі.
Жануарлар әлемі
- тауда: арқар, елік, қасқыр
- жазықта: қоян, қарсақ, саршұнақ
- құстардан: кекілік, бөдене, көкек және т.б.
Халық және қоныстану
Орналасу ерекшелігі
Елді мекендер негізінен өзен аңғарлары бойында шоғырланған.
Халық тығыздығы
1 км2 жерге орта есеппен 7,3 адам.
Ұлттық құрамы
Негізгі бөлігі — қазақтар (98,1%), күрдтер — 0,8%. Барлығы 18 ұлт өкілі тұрады.
Ірі елді мекендер
Шаян
8,6 мың адам
Ақбастау
3,4 мың
Боралдай
3,0 мың
Шақпақ
2,7 мың
Мыңбұлақ
2,0 мың
Кеңестөбе
1,8 мың
Шаруашылық және инфрақұрылым
Агроқұрылымдар
Ауданның шығыс бағытында 1139 агроқұрылым тіркелген: өндірісте 117 өндірістік кооператив, 128 ЖШС, 975 шаруа қожалығы жұмыс істейді.
Егін және мал шаруашылығы (2003)
- егіс көлемі — 80 мың гектар
- ірі қара — 20,7 мың бас
- қой мен ешкі — 248 мың бас
- жылқы — 9,5 мың бас
- түйе — 0,5 мың бас
Білім беру
Ауданда жалпы білім беретін 54 мектеп бар (30 орта, 21 орталау). Сонымен қатар музыка, өнер, спорт және кәсіптік-техникалық мектептер жұмыс істейді.
Мәдениет және БАҚ
Халыққа 5 мәдениет үйі, 22 клуб, 19 кітапхана қызмет көрсетеді. Шаян халық театры және «Шаттық» көркемөнерпаздар ұжымдары жұмыс істейді.
1935 жылдан бері аудандық «Алғабас» газеті шығады.
Денсаулық сақтау
- 10 аурухана
- 5 емхана
- 41 фельдшерлік-акушерлік пункт
- санитарлық-эпидемиологиялық станция
- туберкулез диспансері
Тарихи-мәдени мұра және танымал тұлғалар
Қасиетті орындар мен ескерткіштер
Аудан аймағы — әулиелер мен батырлар көп шыққан қасиетті өлке.
Кесенелер
Домалақ ана, Бәйдібек ата, Қазата, Шақпақ ата, Қошқар ата, Бес ана, Зеріп, Сыланды ана кесенелері.
Табиғи-тарихи нысандар
Ғайып ата «Бесік» бейіті, Теректі, Ақтас әулие, Ақмешіт, Жеті отау үңгірлері.
Сәулет ескерткіші
XIX ғасырдан сақталған тарихи ғимарат — Аппақ Ишан мешіті.
Өңірден шыққан тұлғалар
Ғылым мен білім
Академик, профессорлар: Ө. Жолдасбеков, Н. Төреқұлов, М. Үркімбаев, М. Құдайқұлов, К. Нәдіров.
Әдебиет пен өнер
Ақын-жазушылар: Е. Тұрысов, А. Нысаналин, Б. Бекетова. Әнші: Е. Әбілдаев және т.б.