Мұғалжар тауының климаты және ішкі сулары
Мұғалжар желі
Мұғалжар желі — Мұғалжар тауы маңында қалыптасатын дауылды жел. Оның әсері Батыс Қазақстан мен Атырау облыстарында, сондай-ақ Ақтөбе облысының оңтүстік бөлігінде айқын байқалады.
Қалыптасу себептері
Солтүстік-батыс және батыстан келетін циклондар кезінде Арал теңізінің солтүстік-шығыс жағалауындағы ойпат ауасы сорылып тартылып, кең аумақтағы орографиялық ерекшеліктермен күшейеді. Нәтижесінде жел кейде өте күшті дауылға айналады.
Қарқыны мен жиілігі
Шығыс және оңтүстік-шығыс бағыттағы желдің жылдамдығы әдетте 20–30 м/с, ал жекелеген жағдайларда 50 м/с-қа дейін жетеді. Мұндай құбылыс жылына шамамен 30 рет қайталанады.
Маусымдық ықпалы
- Қаңтар–наурыз және қараша–желтоқсан айларында Сібір антициклонының әсері күшейіп, Қазақстан аумағына қарлы боран әкелуі мүмкін.
- Көктем мезгілінде жауын-шашынның көбірек түсуіне ықпал етеді.
Мұғалжар тауы: құрылысы мен бедері
Мұғалжар тауы — Орал тауларының оңтүстік жалғасы. Ол Ақтөбе облысы аумағында орналасып, солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 400 км созылады. Ені орта есеппен 200 км-дей. Орташа биіктігі 300 м, ең биік нүктесі — Үлкен Боқтыбай (657 м).
Жоталардың орналасуы
Солтүстігінде жіңішке бұйрат түрінде басталып, кейін бір-біріне қатарласқан екі тізбекке бөлінеді. Екі жотаның арасын беті сәл белесті ойыс бөліп жатады (ені 15–20 км). Кей тұстарда жоталар төбелер жүйесі арқылы өзара жалғасады.
Батыс және Шығыс Мұғалжар
Батыс Мұғалжар (Бас жота) меридиан бағытында созылған жеке қырқалар тізбегін құрайды; оның оңтүстік бөлігі биігірек әрі қатты тілімденген. Шығыс Мұғалжар аласа, төбесі тегіс шоқылар тізбегі ретінде сипатталады.
Геологиялық құрамы
Аралық өңірде девон және таскөмір дәуірінің құмтастары мен әктастары кең таралған.
Жоталар кембрийге дейінгі және палеозойлық кварцит, кристалдық тақтатас, гнейс, гранит және басқа жыныстардан түзілген.
Биіктік пен аяқталу аймағы
Мұғалжар тауы шамамен 48° солтүстік ендік маңында аяқталады. Одан оңтүстікке қарай абсолюттік биіктігі көбіне 250 м-ден аспайды: бедер біртіндеп аласарып, жазыққа ұласатын аласа төбелерге айналады.
Климат, су ресурстары
Климаттық сипат
- Климаты тым континентті: қысы суық, қар жамылғысы жұқа.
- Қаңтардың орта шенінде температура –15…–18°C.
- Жазы ыстық әрі құрғақ: шілденің орташа температурасы 21…25°C.
- Жылдық жауын-шашын мөлшері 200–250 мм.
Су жүйесі және суайрық
Мұғалжар тауы Ырғыз өзені салалары аралығында суайрық қызметін атқарады. Солтүстікке қарай Ор өзені бастау алады. Су нысандарының таралуы мен деңгейлік режимі, ең алдымен, климат факторларына — жылу мен ылғал арақатынасына тәуелді.
Өзен-көл режимінің құбылмалылығы
Өзендер мен көлдердің көпшілігінде деңгей тұрақты емес: кей жылдары су мөлшері орташа деңгейден 2–4 есе артық болуы мүмкін, ал қуаң жылдары бірқатар айдындар мүлде құрғап қалады.
Аридті аймақтағы маңызды табиғи қорлардың бірі — жер асты сулары. Алайда су қорлары кең аумақта біркелкі таралмаған.
Топырақ, өсімдік жамылғысы және ресурстар
Өсімдіктер әлемі
Солтүстік бөліктің қиыршықты-тастақты даласында боз, бетеге, сұлыбас өседі. Оңтүстікке қарай астық тұқымдасты жусанды шөлейтке ауысады (бетеге, жусан және т.б.). Жыраларда сирек болса да қайың, көктерек, тал, мойыл кездеседі.
Егіншілікке жарамдылығы
Қатты тау жыныстары жер бетіне шығып жатқандықтан, өңірдің көп бөлігі егіншілікке қолайсыз. Егіншілікке жарамды жерлер, негізінен, аңғарларда ғана ұшырасады.
Пайдалы қазбалар
Мұғалжар тауы қойнауында мыс, никель, марганец, сирек металдар, фосфорит және таскөмір кен орындары барланған. Олардың кейбірі (никель, фосфорит және т.б.) өндіріске енгізілген.
Мұғалжар тауының табиғат зоналары
Мұғалжар өңірі дала зонасына жатады. Қазақстандағы дала зонасы орманды даланың оңтүстігінде орналасып, республика аумағының 20%-дан астамын қамтиды. Бұл кеңістікке Батыс Сібір ойпатының оңтүстік шеті, Торғай үстіртінің солтүстігі, Мұғалжардың басым бөлігі, Жалпы Сырттың етегі, Каспий маңы ойпатының солтүстік шеті, Сарыарқаның солтүстігі мен орталығының бір бөлігі кіреді.
1) Бозды, әртүрлі шөпті дала
Бұл подзона дала зонасының солтүстік жартысын алып жатады. Климаты өте континентті: жылдық жауын-шашын 250–300 мм, жазы біршама ыстық (шілдеде 20–22°C), қысы қатты.
Топырақ
Қара және қоңыр сарғылт топырақ таралған. Ойыс жерлерде, әсіресе қазаншұңқырларда, тұзды топырақтар кездеседі; тұздану ала-құлалықты күшейтеді.
Өсімдіктер
Әртүрлі шөпті-дақылды формациялар басым: боз, бетеге, атқонақ, еркек шөп, кермек. Ойпаң әрі ылғалды жерлерде жатаған жоңышқа, сібір анары, жібек тәріздес жусан, дала қарабасы таралған.
Сортаңдану үрдісі
Жауын-шашынның біртіндеп азаюы, буланудың артуы және температура амплитудасының өсуі сортаңдардың оңтүстікке және шығысқа қарай көбейуіне ықпал етеді.
2) Бозды-бетегелі дала (құрғақ дала)
Дала зонасының оңтүстік бөлігін қамтиды. Климат анағұрлым құрғақ: көптеген аудандарда жылына 250–275 мм ғана жауын-шашын түседі. Жауын-шашынның максимумы солтүстік подзонаға қарағанда ертерек байқалады. Шілдеде 22–24°C, қысы қатал, қары аз.
Топырақ ерекшелігі
Қоңыр-каштан топырақ басым, гумус горизонтының қалыңдығы 35–45 см. Карбонаттылығы жоғары. Ойпаң және ылғалды жерлерде сортаңдар мен сорлармен алмасып отырады.
Өсімдік жамылғысы
Негізінен бозды-бетегелі формациялар: шашақты боз, жіңішке жапырақты боз, бетеге, сұлы өлең шөп және басқа түрлер.
Дәрілік өсімдіктер
Дала өсімдіктерінің ішінде шайқурай, шайшөп, түйіншөп, итмұрын сияқты дәрілік түрлер де кездеседі.
Агрошаруашылық ескерту
Сортаңды жерлерді тиімді пайдалану үшін тыңайтқыш қолдану қажет болуы мүмкін.
Қысқаша қорытынды
Мұғалжар өңірі — желі жиі қайталанатын, климаты құрғақ әрі құбылмалы аймақ. Таудың бедері мен геологиялық құрылысы жер ресурстарын пайдалануға әсер етеді: егіншілік көбіне аңғарлармен шектелсе, жер асты суы мен пайдалы қазбалар өңірдің маңызды табиғи әлеуетін құрайды.