Осы тұрғыдан алғанда, Философия - ақыл - оймен ұстап қа - лынған тарихи дәуір деген Гегельдің берген анықтамасында терең сыр жатса керек
Діни түсіндіруден рационалдық сұраққа дейін
Дүниеге діни көзқараспен ғана қанағаттанбаушылық көне замандардың өзінде-ақ пайда болып, аса ірі тұлғалардың дүние мен адам қарым-қатынасы туралы ақылға негізделген сұрақтары мен жауаптарының тууына түрткі болды. Осы тұрғыдан қарағанда, Гегельдің «философия — ақыл-оймен ұстап қалған тарихи дәуір» деген анықтамасында терең мән бар.
Әрине, дін де философия сияқты биік рухани құндылықтарды дәріптеп, адамның өмір жолындағы адалдықты уағыздайды. Алайда діннің қайнар көзі көбіне «о дүниемен» байланыстырылса, философия сұрақты да, жауапты да рационалдық талдаудың таразысына салады.
Негізгі айырмашылық: философияның өзегі — рационалдық (лат. ratio — ақыл-ой). Ол дүниені, адамды, қоғамды ақылға салып, ұғымдар арқылы жүйелеуге ұмтылады.
Философиялық сұрақтардың кеңдігі
Философия Көне Грекиядағы Милет мектебінен бастау алған «Дүниенің негізінде не жатыр?» деген сауалдан бастап, бүгінгі ойшылдарды толғандыратын «адамзаттың болашағы бар ма, әлде ол өзін-өзі экологиялық апат пен жаһандық ядролық соғысқа жеткізе ме?» деген мәселелерге дейінгі ауқымды қамтиды. Бұл сұрақтардың бәрі де парасат шеңберінде талданып, ақыл-ой өлшемімен таразыға салынады.
Жалпы алғанда, философия қоғамдық сананың ғылыми өрісінен біржола алыстап кетпеуге тырысады. Сол үшін ол мыңдаған жылдық тәжірибе мен ғылым жетістіктеріне сүйенген категориялар жүйесін қалыптастырады (гр. categoria — белгі, пікір айту).
1) Категориялардың ең жоғары жалпылығы
Философиялық ұғымдар болмыс пен ойлаудың ең маңызды, ең терең байланыстары мен қатынастарын көрсетеді. Ал жеке ғылымдар дүниенің белгілі бір бөлігін ғана арнайы объект ретінде алып зерттейді (лат. objectum — зат).
2) Дерекке қатынастың ерекшелігі
Философия ғылыми деректерді қолданады, бірақ оларды «төменгі деңгейдегі факт» ретінде емес, жеке ғылымдар сүзгіден өткізіп, белгілі бір теориялық деңгейге көтерген білім ретінде қорытады. Бұл әсіресе онтология мен гносеологияда айқын (гр. ontos — болмыс; gnosis — білім, таным).
3) Бірмәнді қорытындының жоқтығы
Ғасырлар бойы жиналған сан алуан жүйелер бар болғанымен, философияда бүкіл қауым толық келіскен «үзілді-кесілді» бір ғана тұжырым көбіне табыла бермейді. Әр ірі ойшылдың өзіндік дүниесезімі мен дүниетүсінігі қалыптасады.
Жеке ғылым мен философия: ортақтық және айырма
Жеке ғылымдарда (мысалы, физикада) «қазақ физикасы» немесе «американ физикасы» дегеннен гөрі, бүкіл адамзатқа ортақ ғылыми жетістіктер туралы айту қисынды: бұрынғы ашылымдар мен теориялар жаңаларының құрамдас бөлігіне айналып, әдетте бір-біріне қайшы келмей, үйлесімді дамиды.
Ал философияда көне дәуірден бері қойылған метафизикалық сұрақтар бүгінгі ұрпақты да толғандырады. Әр дәуір өз жауабын ұсынады (гр. metaphysica — физикадан кейін, яғни тәжірибе шегінен асатын мәселелер).
Мәртебесінің кеңдігі: философияның статусы (лат. status — мәртебе) жеке ғылымдарға қарағанда кең болғандықтан, Батыста оны кейде өнерге де жақын қояды (ағылш. the Art — өнер). А. Шопенгауер философияның «ғылым жолымен дамуы — оның кемшілігі; шын мәнінде философия — көркемөнердің бір түрі» деген мазмұнда пікір айтқан.
Философия мен өнердің жақындығы
Қайталанбас тұлғалық қолтаңба
Философияда әр ірі тұлға өзіндік дүниетанымымен ерекшеленіп, тарихта қайталанбас орын алады. Сондықтан «қанша ойшыл болса, сонша философия түрі бар» деуге болады. Өнерде де дәл солай: туындылар бірін-бірі қайталамайды, онда өнерпаздың тұлғалық-сезімдік қатынасы анық көрінеді.
Талғам және таңдау мәселесі
Әр философтың орны бөлек болғандықтан, оқырман алдында таңдау тұрады: біреуге Гегель жақын болса, екіншіге Фейербах ерекше көрінеді. Осы себептен кей дәуірлерде белгілі бір ағым басым ықпал етіп, рухани өмірдің өзегіне айналады: орта ғасырларда діни философия, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бірінші жартысында марксизм, XX ғасырдың 60–70 жылдарында экзистенциализм және т.б.
И. Фихте атап өткендей, философиялық жүйені таңдау адамның «кім екеніне» байланысты: жүйе оны жасаған адамның жан дүниесі арқылы жанданады. Осы қырынан алғанда философия өнерге тіпті жақындай түседі.
Жеке ғылымдарда талғам мәселесі онша байқалмайды: теориялар авторларынан біртіндеп «ажырап», объективті білім жүйесіне айналады (лат. objectum — зат, қарсы қою). Ал шынайы философиялық шығармалар көркемөнердің ұлы туындылары сияқты адамның жүрегі мен ой-өрісінде өшпес із қалдырады: жан дүниеде ұлылық, асқақтық, әсемдік және үйлесім сезімі оянады (гр. harmonia — үйлесім, қарама-қарсылықтың бірлігі).
Біртұтас дүние суреті: ғылым, қиял және мифке жақындық
Философияны өнерге жақындататын келесі маңызды мәселе — Дүниенің біртұтастығын көрсету, ішке және сыртқа қарай шексіз болмыстың суретін жасау. Бұл — философиядағы ең қиын міндеттердің бірі.
Себебі ғылыми деректер әрқашан шектеулі: тек ғылыми жолмен шексіз Дүниені шектеулі білім арқылы толық біртұтас етіп суреттеу мүмкін емес. Бірақ адамның жүрегіндегі «Дүниені тұтас түсінсем» деген ұмтылыс ешқашан таусылмайтын іңкәр болып қала береді де, әртүрлі дүние суреттерін тудырады.
Сондықтан философ, ғылыми дерек жетіспеген тұстарда, дүниенің суретін қиялмен толықтырып, сезім толқындарымен бояйды. Осыдан философияның өзін тудырған мифологиядан толық ажырай алмайтыны да аңғарылады.
Философия мен әдебиет тоғысқан жер
Философия мен көркемөнердің бір-біріне жақындығын көрсететін айқын дәлел — тарихтағы ұлы тұлғалардың шығармалары. Платонның диалогтары мен нақылдары, Ницшенің афоризмдері, Камюдің эсселері философиялық мазмұнды көркем тілмен жеткізеді (гр. dialogos — екі адамның айтысы; лат. essentia — мән).
Сол сияқты Абайдың өлеңдерінде, Әуезовтың романдарында, Достоевский мен Толстой секілді ойшыл жазушылардың туындыларында да терең философиялық сыр жатыр.
Мистика және трансценденттік өлшем
Философияның тағы бір ғажап қыры — оның бойына мистикалық әрі трансценденттік қасиеттерді сіңіре алуы (гр. mystikos — құпия; лат. transcendere — аттап өту). Дүниені трансценденттік жолмен игеру қажеттігі оның тұңғиықтығынан, шексіздігінен, ашылмаған құпияларынан туындайды.
Екінші жағынан, адамның жан дүниесі мен ішкі рухани өмірі де шексіз терең. «Өзіңді тани біл» деген көне қағида осы тұрғыда әрқашан өзекті.
Ішкі және сыртқы трансценденттік
Ішке және сыртқа қарай бағытталған трансценденттік бірін-бірі толықтыра отырып, адамның қолдағы болмысы мен жинақталған тәжірибесінің шегінен асып, Дүниенің ең терең қырларын мистикалық сезіммен қамтуға ұмтылады. Бұл — адамның өзін шексіз Дүниенің ажырамас бір тамшысы ретінде сезінуімен сабақтас.