Президент сайлауы туралы қазақша реферат
Президент сайлауы: негізгі түрлері және әлемдік тәжірибе
Қазіргі әлемде президент сайлауының негізгі екі үлгісі кең таралған: тікелей (төте) сайлау және жанама сайлау. Әрбір үлгі мемлекеттердің саяси құрылымына, тарихи тәжірибесіне және билік тармақтарының өзара қатынасына байланысты әртүрлі нысанда жүзеге асады.
1) Тікелей (төте) сайлау
Тікелей сайлауда президентті халық тікелей дауыс беру арқылы сайлайды. Бұл үлгінің ішкі нұсқалары ретінде:
- Жаппай сайлау — сайлаушылардың жалпыға бірдей дауыс беруі арқылы өткізіледі.
- Референдум элементтері бар үлгі — кейбір елдерде президенттік мандатты бекіту немесе саяси шешімдерді қолдау тетіктерімен ұштасуы мүмкін.
Қазақстандағы президент сайлауы — тікелей және төте сайлауға тән үлгі ретінде қарастырылады.
2) Жанама сайлау
Жанама сайлауда президентті халық тікелей емес, арнайы орган немесе делегаттар арқылы сайлайды. Жанама сайлау көбіне мына форматтарда кездеседі:
- Парламент арқылы — президентті парламент сайлайды.
- Аралас өкілдік — парламентпен қатар штаттар, провинциялар немесе қоғамдық-саяси күштердің өкілдері қатысатын алқа сайлайды.
- Таңдаушылар алқасы — арнайы таңдаушылар (электорат/делегаттар) арқылы өткізіледі.
Таңдаушылар алқасы: АҚШ тәжірибесі
Таңдаушылар арқылы сайлау үлгісі Аргентинада және АҚШ-та қолданылады. Бұл жүйеде сайлаушылар нақты партиядан таңдаушыларды сайлайды, ал бюллетеньде сол партияның президенттікке кандидаты көрсетіледі. АҚШ-та әр штаттағы таңдаушылар саны, әдетте, сол штаттың Конгрестегі өкілдігімен байланысты есептеледі.
Партиялық тәртіп
Таңдаушылар, әдетте, өз партиясының ұстанымына сүйенеді және дауыс беруде партиялық тәртіпті басшылыққа алады.
Дауыс беру тәртібі
Таңдаушылар өз штаттарының астанасында жиналып, президентке дауыс береді. Нәтиже көпшілік дауыс қағидатымен есептеледі: штатта жеңген тізім көбіне барлық мандатты алады.
Саяси салдары
Бұл тәсіл кейде жалпыұлттық дауыс бойынша көп жинамаған кандидаттың таңдаушылар арқылы жеңуіне әкелуі мүмкін (тәжірибеде мұндай жағдайлар бірнеше рет талқыланған).
Ірі штаттардың ықпалы
Сайлау қорытындысы халқы көп штаттардың таңдаушылар дауысына едәуір тәуелді болуы мүмкін. Сондықтан науқан стратегиясы көбіне таңдаушылар саны көп аймақтарға бағытталады.
Нәтиженің ерте болжануы
Таңдаушылар тізімі анықталғаннан кейін, ресми дауыс беру күніне дейін-ақ жалпы нәтиже көбіне алдын ала белгілі болып қояды. Бұл қарсыластардың саяси тактикасына да әсер етуі мүмкін.
Арнайы сайлау алқасы: Италия, Үндістан және Германия
Кейбір елдерде президентті арнайы сайлау алқасы сайлайды. Мұндай модель Италияда, Үндістанда және Германия Федеративтік Республикасында (ГФР) кездеседі.
ГФР (Федералдық жиын)
Германияда сайлау алқасы бірлескен мәжіліс ретінде жұмыс істейді (Федералдық жиын). Алғашқы кезеңдерде жеңіске жету үшін көп дауыс қажет, кейінгі кезеңдерде салыстырмалы басымдық жеткілікті болуы мүмкін.
Италия
Италияда алқаның негізін парламент құрайды, оған өңірлік кеңестер сайлаған делегаттар да қатысады. Алғашқы кезеңдерде жоғары межелі көпшілік дауыстың талап етілуі президенттің түрлі саяси күштермен келісімге келуін ынталандыруға бағытталғанымен, тәжірибеде сайлау үдерісін ұзартуы мүмкін.
Үндістан
Үндістанда сайлау алқасы штаттардың заң шығару жиналыстарында сайланған (тағайындалмаған) мүшелерінен құралады. Бұл тәсіл федеративтік құрылымдағы өңірлік өкілдікті ескеруге мүмкіндік береді.
Парламент арқылы сайлау: артықшылықтары мен қиындықтары
Президентті парламенттің сайлауы кейбір елдерде ғана қолданылады (мысалы, Түркия, Ливан, Греция). Бұл модель теориялық тұрғыдан демократиялық деп бағаланғанымен, келісімге келу қиындаса, үдеріс ұзаққа созылып кетуі мүмкін.
КСРО тәжірибесі
КСРО-да алғашқы президент М.С. Горбачев жоғары өкілетті орган — халық депутаттары съезінде сайланған.
Индонезия тәжірибесі
Индонезияда да президентті халықтық консультативтік конгресс тәрізді өкілді орган сайлаған кезеңдер болған.
Ұзаққа созылу тәуекелі
1980 жылы Түркияда президент сайлауы көптеген кезеңге созылғаны белгілі. Осыған байланысты жаңа конституциялық тетіктер қабылданып, кейінгі кезеңдерде талаптарды жұмсарту арқылы тұйыққа тірелу қаупін төмендету қарастырылды.
«Күшті» және «әлсіз» президент модельдері
Әлемдік тәжірибені салыстырғанда, президент институты кей елдерде «күшті» (мысалы, АҚШ), ал кейбірінде «әлсіз» (мысалы, Үндістан) сипатқа ие екенін байқауға болады. Айырмашылық көбіне президенттің өкілеттігіне, парламент пен үкіметтің рөліне және билік тармақтарының тепе-теңдігіне байланысты.
Қазақстанда Президент институтының қалыптасу ерекшеліктері
Қазақстан Республикасында президент институтының қалыптасуын зерттеуде бірнеше ғылыми бағыт қалыптасты. Әртүрлі авторлар мен мектептер оны билік құрылымы, саяси көшбасшылық, конституциялық модель және қоғамдық қабылдау тұрғысынан талдайды.
Зерттеу бағыттары
- «Басшизм» тұжырымы — кейбір еңбектерде көшбасшының ерекше статусы арқылы түсіндіру талпыныстары кездеседі.
- Саяси жетекшінің институттануы — Қазақстандағы президент моделіндегі демократиялық басымдықтарды нақтылау тәсілі.
- Авторитарлық үрдіс — кей зерттеулерде президент институтының дамуында орталықтану басымдығы атап өтіледі.
- «Суперпрезиденттік» түсіндіру — президенттік басқарудың кеңейтілген жүйесі қалыптасты деген пікірлер.
- Харизматикалық фактор — президент институтының қалыптасуында көшбасшы имиджі мен қоғамдық қолдаудың ықпалын алға тартатын көзқарас.
Президентализмнің негізгі элементтері
- Президент жалпы халықтық сайлау арқылы сайланады.
- Президенттің атқарушы билікке қатысты елеулі өкілеттіктері болады.
- Президенттің заң шығару саласында да мәнді өкілеттіктері болуы мүмкін.
- Президент пен парламенттің өкілеттік мерзімі әдетте тұрақты белгіленеді және бір-бірінен тәуелсіз қызмет етеді.
- Үкімет Президент алдында жауапты болады.
- Үкіметті қалыптастыруда Президенттің рөлі жоғары.
Қазақстандық модельдің классикалық президенттіктен айырмашылықтары
- Үкіметті Президент қалыптастырғанымен, Премьер-министр лауазымы сақталады.
- Президенттің конституциялық-құқықтық мәртебесі атқарушы билікке ықпал беретін тетіктерді қамтығанымен, басқарудың кейбір функциялары заң жүзінде бөлінген түрде бекітіледі.
- Президенттің парламентті тарату құқығы бар.
- Үкімет негізінен Президент алдында жауапты болғанымен, парламенттің сенімсіздік вотумын жариялау құқығы сақталады.