1946 - 1953 жылдардағы Ұлтшылдықпен күрес науқаны туралы қазақша реферат
«Өткен күнде белгі бар», — дейді халық даналығы. Санада сақталған қазақ баспасөзінің тарихы — ел тарихының ажырамас бөлігі, халқымыздың басынан өткен кезеңдерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізген құндылықтардың бірі. Газет беттеріндегі сарғайған парақтарға үңілсек, қоғам дамуына қарай өзгерген өмірлік ұстанымдар мен көзқарастардың ізі анық көрінеді.
XVIII–XX ғасырлардағы Ресей империясының отарлық саясаты, одан кейінгі Қызыл империяның идеологиялық қысымы сол дәуірде «төртінші билік» саналған баспасөзге, жалпы бұқаралық ақпарат құралдарына тікелей ықпал етті. Соның айқын көріністерінің бірі — төртінші бесжылдық аяқталған тұста, 1949 жылдан бастап қайта күшейген «ұлтшылдыққа қарсы күрес» науқаны. Турасын айтқанда, бұл 1937–1938 жылдардағы нәубеттің жалғасындай сипат алды.
Науқанның қайта күшеюі (1949–1953)
Ұлтшылдыққа қатысы бар делінген адамдарды жазалаудың әртүрлі тетіктері қолданылды. 1950 жылдардың басында сынның негізгі нысанасына қазақ тарихы, әдебиеті мен мәдениеті ілікті. Айыптау логикасы көбіне бір арнаға тоғысты: ұлттық мұраны зерттеу мен бағалауды «буржуазияшыл-ұлтшылдық» ретінде көрсету, ғылыми пікірталасты саяси үкімге айналдыру.
Бұл қысымда баспасөз ерекше құралға айналды: мақалалар арқылы бағыт беріліп, кейін сол материалдар саяси шешімдерге «негіз» ретінде пайдаланылды.
Музыка мен ғылыми зерттеулерге бағытталған сын
1951 жылдың 28 қыркүйегінде «Казахстанская правда» газетінде Мұқан Төлебаевтың Қазақстан музыкасындағы «бұрыс бағыт» туралы мақаласы жарияланды. Бұл сын Ахмет Жұбановтың «Қазақ сазгерлерінің өмірі мен шығармашылығы» атты алғашқы зерттеу-монографиясына қарсы бағытталды.
Мақала авторы А. Жұбановты «буржуазияшыл-ұлтшылдық», «панисламизм» және «пантүркизм» айыптарымен кінәлады. Нәтижесінде мәселе кәсіби ғылыми талдаудың шеңберінен шығып, саяси мін тағуға ұласты. Қоғамдық талқылауда әр тарап өз ұстанымына сай «жаңа дәлел» іздеп, айыптауды күшейтуге бейім болды.
Негізгі тұжырым
Мәдениет пен ғылымдағы еңбектер көбіне мазмұны үшін емес, «идеологиялық сәйкестігі» тұрғысынан бағаланды.
Әдебиет пен мұраға қысым: Әуезов және «Абай мектебі»
Келесі кезек қазақ әдебиетінің мақтанышы — Мұхтар Әуезовке келді. Науқан жалпы қазақ мәдениетін және оның өкілдерін жоққа шығаруға бағытталды. Әуезов іргетасын қалаған «Абайдың поэтикалық мектебі» тұжырымдамасы нысанаға алынып, осы тақырыпта алғаш диссертация қорғаған Қайым Мұхамедхановтың еңбегі де терістеуге ұшырады.
Сонымен бірге Шәкәрім, Тұрағұл секілді тұлғалар «буржуазияшыл-ұлтшылдар» қатарына телініп, олардың мұрасы мен ықпалына күмән келтіру күшейді.
Эпосқа қатысты айыптаулар және «біртұтас ағым» дауы
1951 жылдың 11 қазанында «Казахстанская правда» газетінде «Қазақ батырлық эпосын зерттеудегі қателіктер туралы» атты мақала жарияланып, онда «біртұтас ағым» теориясы сынға алынды. Газет ауыз әдебиетін «таптық күрес» тұрғысынан қарастыруды талап етті.
Бұл ұстанымға 1944 жылы ВКП(б) Орталық Комитетінің Татарстандағы «Едіге» жыры туралы феодалдық пиғылды әшкерелеуге арналған қаулысы тірек ретінде алынды. Осылайша оқырман арасында қазақ эпостарына қарсы идеологиялық пікір қалыптастыруға әрекет жасалды.
Нәтижесінде фольклор зерттеушілері М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, М. Ғабдуллин «буржуазияшыл-ұлтшылдық» айыптарымен сынға ілікті.
1951 жылғы Қазақстан ОК VIII пленумы және саяси қысымның күшеюі
1950 жылдың 26 желтоқсанында «Правда» газетінің көтерген ұлтшылдыққа қарсы науқаны 1951 жылдың 16–17 қазанында Қазақстан Орталық Комитетінің VIII пленумында жаңа деңгейге шықты. Пленумда хатшы Ж. Шаяхметов баяндама жасап, 1944 жылы Абылай, Кенесары, Наурызбайларды қазақ батырлары қатарына қосқанын «қателік» ретінде бағалап, өкініш білдірді.
Алайда қанша ақталғанымен, хатшының өзі де сынға алынды. Сол кездегі обком хатшыларының бірі Жанбаевтың партия бағытын түсінетін, әрі ғалымдар мен Орталық Комитет хатшыларына талап қоя білетін сыншыл тұлға ретінде көрінгені атап өтіледі.
Пленумнан кейінгі үрдіс
- Ұлттық тарихты бағалауға қатысты «қатаң түзету»
- Интеллигенция өкілдеріне жеке іс қозғаудың жиілеуі
- Баспасөз айыптауды күшейтетін «трибунаға» айналуы
Ғылымға соққы: Қаныш Сәтбаев және университет кеңістігі
Бұдан кейін қазақ интеллигенциясының көрнекті өкілдеріне қарсы жеке істер қозғала бастады. Нысаналардың бірі — республика ғылымының мақтанышы, академик Қаныш Сәтбаев болды. VIII пленумда және одан бұрын Орталық Комитеттің 10 тамыздағы «Вестник» пен «Известия» журналдарына байланысты қаулысында Ғылым академиясының президенті Қ. Сәтбаев тарихшы Е. Бекмахановқа қамқор болды және «буржуазияшыл-ұлтшылдарды» дер кезінде әшкерелемеді деген айыптар тағылды.
«Казахстанская правда» бұл жағдайды «партия мүшелерінің халықтың үніне құлақ аспауы» ретінде түсіндірді. Сондай-ақ белгілі ғалым, педагог әрі психолог, Қазақ мемлекеттік университетінде жетекші қызмет атқарған Т. Тәжібаев та бұрын саяси айып тағылып, академиядан қуылған адамдарды университетке жұмысқа алғаны үшін, әсіресе Бекмахановты қолдағаны үшін сынға ұшырады.
Науқанның бәсеңдеуі
Тек 1954 жылдың көктемінен кейін ғана Қазақстанның ғылымы мен мәдениетіне төнген қапас қысым біртіндеп сейіліп, саяси науқанның қарқыны бәсеңдей бастады.
Қорытынды ой
1946–1953 жылдардағы «ұлтшылдықпен күрес» науқаны мәдениет, ғылым және баспасөз кеңістігіне жүйелі ықпал етіп, ұлттық мұраны зерттеу мен бағалаудың өзіне саяси өлшем енгізді. Бұл кезең қазақ зиялыларының тағдырына ғана емес, қоғамдық ойдың дамуына да ұзаққа созылған салдар қалдырды.