Иасауидің йақин тұжырымдамасы
Иасауидің «йақин» тұжырымдамасы
Ислам философиясында адам санасының таным үдерісінде жаңылысудан арылып, күмәнсіздік халіне жетуі йақин (яғни айқын таным) деп аталады. Айқын танымда күмәнға орын жоқ; сондықтан оны сенімнің ерекше түрі ретінде де қарастырады.
Иасауи дәстүрінде йақин — сана мен еріктің органикалық бірлігінен туатын нәтижe: ол адамды ой-пікірдің шайқалмалы аймағынан шығарып, рухани айқындыққа жеткізеді.
Айқын танымның теориялық білімнен айырмасы
- Йақинде күмән мен күдік болмайды; ол ішкі қанағат пен көз жеткізуге сүйенеді.
- Теориялық ойлауда (идея, тұжырым, дәлел) қателесу мүмкіндігі сақталады; бұл жүйелер күдіктен толық арылмайды.
- Айқын таным дәлелдің жинағымен емес, иман нұрымен игеріледі; оның орны — жүрек (көңіл).
Бүгінгі философиялық тілде бұл жағдай сананың моральдық тіршілікте әртүрлі күмәнданудан ада болуымен сипатталады. Дегенмен, Иасауи арнасында йақин ең алдымен иман қуатына тікелей қатысты таным ретінде ұғынылады.
Болмыс, ақиқат және «хикмет»
Сопылық дүниетанымда болмыс та, ақиқат та — Құдай. Ислам философтары айқын таным арқылы жететін нәтижені хикмет деп атаған; ол да Алланың құты ретінде қабылданады.
Түркі ислам ойшылдарының бірқатарында (Фараби бағытының ықпалымен) айқын танымға жету белсенді сана мен адамдық сана арасындағы үйлесім арқылы ғана мүмкін делінеді. Ал сопылық тарихында Имам Ғазали йақинді Құран аяттары мен философиялық негізде терең түсіндірді.
Неліктен адам қателеседі, ал йақинде кездейсоқтық жоқ?
Экзистенция әлемінде затты өзінің мәні арқылы толық танитын бір ғана болмыс бар — Алла. Адам затты тек Алланың берген мүмкіндігі арқылы біледі: бұл — сезім мүшелері мен ақыл. Бірақ сезім де, ақыл да қателеседі: кейде дәл табады, кейде адасады. Сондықтан адам танымы көп жағдайда кездейсоқтық ықпалына ұшырайды.
Йақинде кездейсоқтық болмайды, өйткені бұл таным Алла туралы білімді тек сыртқы құралдармен жинақтаудан емес, жүректің қанағат табуынан туады: адам Алланы да Алла арқылы таниды. Күмәнсіздік — осы ішкі орнығудың жемісі.
«Жетпіс мың перде», «жетпіс мақам» және рухани тәртіп
Иасауи «Мират-ул Қулуб» рисаласында Құдайға жақындау жолын символдық сандар арқылы баяндайды: жетпіс мың перде, жетпіс мақам, сондай-ақ рухани көрудің ашылуы үшін қажет риязат пен мужахада.
Мужахада
Нәпсімен күрес, өз еркін тәртіпке салу және рухани еңбектену. Бұл ұғым Құрандағы «Біздің жолымызда күрескендерді өз жолымызға саламыз» мағынасындағы аяттармен негізделеді.
Ғинаяt
Алланың жәрдемі мен құты. Иасауи үшін рухани жолдың нәтижесі тек адам еңбегіне ғана емес, сондай-ақ Тәңір тарапынан берілетін көмекке де байланысты.
Рисала мәтіндерінде «жетпіс мақам» көбіне көптіктің және моральдық-этикалық құндылықтар жүйесінің белгісі ретінде түсіндіріледі. Кейбір деректерде мақамның басы — тәубе, соңы — құлдық (пақырлық) деп беріледі. Ал кемелдікке жетудің шегі болмайды: әрбір салиқ Аллаға ұласу жолында түрлі мақамдардан өте алады.
Иасауи тариқатындағы қырық мақам: төрт сатының ішкі құрылымы
Қожа Ахмет Иасауи тариқатында қырық мақам жүйесі айқын айтылады. «Фақрнама» рисаласында бұл қырық мақам төрт сатыға (шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат) бөлініп, әрқайсысында он мақамнан көрсетіледі.
Шариғаттағы он мақам
- Тәңірдің бірлігіне, барлығына, сипаты мен затына иман
- Намаз оқу
- Ораза тұту
- Зекет беру
- Қажылық жасау
- Жұмсақ сөз
- Ғылым үйрену
- Сүннетті орындау
- Алланың жолына, жақсылыққа шақыру
- Алланың тыйымдарынан қашу
Тариқаттағы он мақам
- Тәуба
- Пірге қол беру (ант беру)
- Қауіп
- Үміт
- Уақтылы зікір салу
- Пір қызметінде болу
- Пір рұқсатымен сөз сөйлеу
- Насихат тыңдау
- Тажрид болу
- Тафрид болу
Мағрифаттағы он мақам
- Фана болу
- Дәруіштікті қабылдау
- Әр іске төзімді болу
- Адал, жақсы талапта болу
- Мағрифат қылу
- Шариғат пен тариқатты тең тұту
- Тәрк-и дүние
- Ақиретті таңдау
- Болмыс мақамын білу
- Хақиқат сырларын білу
Хақиқаттағы он мақам
- Топырақ сипат болу
- Жақсы мен жаманды айыру
- Арам асқа қол салмау
- Өзін және адал асын Хақ жолына арнау
- Біреуге азар бермеу
- Фақирлікті қолдау
- Сайр-у сулук қылу
- Сыр сақтау
- Шариғат, тариқат, хақиқат мақамын білу
- Амал қылу
Жеті йақин: құдайлық ақиқатты танудың сатылары
Иасауи ілімінде құдайлық ақиқатты танудың жеті дәрежесі бар деп баяндалады. Бұл жіктеу сопылықтағы кең тараған үштік бөліністен (кейбір парсы-араб дәстүрлерінде) ерекшеленеді және түркілік сопылық дүниетанымның маңызды қыры ретінде көрінеді.
Жеті йақин атауы
- Исм-ул йақин
- Расм-ул йақин
- ‘Илм-ул йақин
- ‘Айн-ул йақин
- Хаққ-ул йақин
- Хақиқат-ул хаққ-ил йақин
- Аллаһ-ул хаққ-ил йақин
Исм-ул йақин
«Ақиқаттың атын тану» сатысы: адамның жаратушысын тануға бет бұруы, мағыналардың, ұғымдардың сырын ұғынуға алғашқы қанағат табуы. Бұл — рух әлеміндегі бастапқы танысу халі, әлеуетті (потенциалды) танымның берілгендігін білдіретін деңгей.
Расм-ул йақин
Ақиқаттың «көрініс беруі», яғни феномендер әлемінің пайда болуын білдіретін деңгей. Бұл жерде жаратылыстың бастауын Мұхаммед нұрынан тарайтын түпнегіз ретінде түсіндіру кең орын алады (ислам философиясындағы «бірінші сана» ұғымымен сабақтас).
‘Илм-ул йақин
Бір нәрсе жайындағы хабарға сүйенген анық таным: шариғат үкімдері туралы білім, мәлімет, дәлелді түсінік. Бұл деңгейде ақыл-ой мен нақыл арқылы келген білім күшейеді, ал қалб (жүрек) құдайлық танымды қабылдауға даярланады.
‘Айн-ул йақин
«Өз көзімен куә болу» мағынасындағы таным: көңілдің ішкі көруі (мушахада) арқылы ақиқатты тікелей сезіну. Бұл жерде көруші — сыртқы көз емес, жүректің көзі.
Хаққ-ул йақин
Ақиқаттың өзіне ұласу: танымның «дәмін тату», хәл арқылы бекіну. Сопылық тілмен айтқанда, Хақта фәни болып, Хақпен бақи болу тәжірибесіне жақындайтын деңгей.
Хақиқат-ул хаққ-ил йақин
Хаққ-ул йақиннің мәні мен сыры ашылатын тереңдеу саты. Иасауи мұны хақиқат мақамымен байланыстырып, ақиқаттың өзегіне жақындау ретінде түсіндіреді.
Аллаһ-ул хаққ-ил йақин
«Ақиқаттардың ақиқаты» ретінде Құдайлық бірлікке ишара жасайтын ең жоғары деңгей. Бұл — сопылық тілде Ахадияттың затына жақындауды білдіретін шеткі шоғырлану.
Йақин, мужахада және кемелденудің біртұтас логикасы
Иасауи көңілдің кемелдікке жетуін йақин доктринасы мен мужахада әдісін бірлікте қарастырады. Бұл — Хақты тану адамның еркі, әрекеті, ықыласты махаббаты арқылы жүзеге асатынын, бірақ нәтижесінің Тәңір тарапынан берілетін құтқа да тікелей тәуелді екенін білдіреді.
Кемелдікке бастайтын алғышарттар
- Тәңірді тану (мағрифати Хақ)
- Шексіз жомарттық (сахауати-мұтлақ)
- Мінсіз шыншылдық (сидқ-и мухаққақ)
- Тәңірлік таным (йақин-и мустағрақ)
- Тәуекел (тауаккул-и ризқ-и муаллақ)
- Терең ойшылдық (тафаккур-и мудаққақ)
Жеті рухани мәртебе және йақиннің үндестігі
Рухани кемелдену жолында сопылар риязат пен мужахаданы таңдай отырып, нәпсінің арылу сатыларын баяндайды. Иасауи дәстүрінде бұл сатылар йақиннің сатыларымен үндесіп, рухани тәрбиенің тұтас жүйесін құрайды.
Нәпсінің жеті сатысы
- Нафс-ул ‘аммара — жамандыққа итермелейтін пенделік жан
- Нафс-ул лаууама — өзін айыптай білетін, ояу жан
- Нафс-ул мулхима — құдайлық шабытқа ұласқан жан
- Нафс-ул мутма‘инна — тыныштық тапқан парасатты жан
- Нафс-ур радиййа — Тәңірге разылық мақамына жеткен жан
- Нафс-ул мардиййа — жаратылғанды Жаратушы үшін сүйетін жан
- Нафс-ул камила — өзгеге жол көрсете алатын кемел жан
Қорытынды түйін
Иасауидің йақин философиясы айқын танымды тек «білім» ретінде ғана емес, адамның ішкі әлемін тәрбиелейтін, қоғамдағы жолын да айқындайтын тұтас рухани бағдар ретінде ұсынады. Бұл жүйеде шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат сатылары өзара қабысып, таным мен амал, ерік пен ықылас, мужахада мен ғинаяt бір бүтіннің бөліктеріне айналады.