Сайлау органдары
Конституциялық негіздер және демократиялық бағдар
Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекеттік билікті ұйымдастырудың басты қағидаты ретінде еркін сайлау мен референдум арқылы халықтың еркін білдіруін айқындайды. Сонымен бірге, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық екені бекітілген.
Маңызды тұжырым
Ашық әрі әділ сайлау — кез келген демократияның негізгі діңгегі. Демократия тұрақты күй емес, үздіксіз даму үдерісі.
Кеңестік жүйенің ыдырауынан кейін посткеңестік республикалар мемлекеттік билікті еркін қалыптастырудың жаңа мүмкіндіктеріне ие болды. Қазақстан да тәуелсіздік алғаннан бері демократиялану бағытын ұстанып, саяси институттарды кезең-кезеңімен жаңғыртып келеді.
1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған мемлекеттік тәуелсіздік туралы декларацияда халық егемендіктің бірден-бір иесі және мемлекеттік биліктің қайнар көзі ретінде танылып, билікті тікелей де, сондай-ақ өзі сайлайтын мемлекеттік органдар арқылы да жүзеге асыратыны айқындалды. Осылайша, өкілді билікті қалыптастыруда халықтың рөлі демократиялық қоғамның негізгі кепілі ретінде көрінеді.
Мемлекет дамуының түрлі кезеңдерінде сайлау жүйесі де эволюциялық жолмен ілгеріледі: мемлекеттік негіздерді нығайту, қазіргі демократиялық институттарды қалыптастыру, әлеуметтік-экономикалық серпінді қамтамасыз ету сияқты бағыттармен қатар, сайлау рәсімдері мен құқықтық реттеу де уақыт талабына бейімделді.
Қазақстандағы сайлауды реттейтін құқықтық негіз
Қазақстанда сайлау мен референдум өткізудің ережелері, рәсімдері және негізгі қағидаттары ең алдымен Конституциямен, «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңмен, «Республикалық референдум туралы» Конституциялық заңмен және Орталық сайлау комиссиясының қаулыларымен айқындалады.
Конституцияның 33-бабы
Азаматтар тікелей және өз өкілдері арқылы мемлекет ісін басқаруға қатысуға, мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға және сайлануға, сондай-ақ республикалық референдумға қатысуға құқылы.
Шектеулер
Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған және сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың сайлауға және сайлануға, сондай-ақ референдумға қатысуға құқығы жоқ.
Сайлауға қатысу ерікті болып табылады: азаматтарды дауыс беруге қатысуға немесе қатыспауға мәжбүрлеуге, сондай-ақ ерік білдіруін шектеуге ешкімнің құқығы жоқ.
Сайлау қағидаттары және дауыс беру тәртібі
Жалпыға бірдей
18 жасқа толған азаматтардың тегіне, әлеуметтік және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дініне көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне және өзге мән-жайларға қарамастан сайлауға қатысу құқығы.
Тең
Әр сайлаушының бір бюллетеньге сәйкес бір дауысы болады және сайлауға тең негізде қатысады.
Төте және жанама
Президентті, Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын және жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелерін азаматтар тікелей сайлайды. Сенат депутаттары жанама сайлау арқылы сайланады.
Жасырын дауыс беру
Дауыс беру құпия түрде өтеді және сайлаушының еркін білдіруіне қандай да бір бақылау жасауға жол берілмейді. Кең таралған тәсіл — бюллетеньді арнайы орында толтырып, жәшікке салу.
Дауыс санау логикасы (негізгі үлгілер)
Президент және Парламент (жалпы ереже)
- 50%-дан астам дауыс алған кандидат сайланады.
- Қайта дауыс беруде жалғыз кандидат болса: қатысқандардың 50%-дан астам дауысын алуы қажет.
- Қайта дауыс беруде: қарсыласынан көп дауыс жинаған кандидат жеңеді.
Мәслихат депутаттары
- 50%-дан астам дауыс немесе қайта дауыс беруде көпшілік дауыс.
- Жалғыз кандидат болса: қатысқандардың кемінде 50%-ы қолдаса сайланды деп саналады.
Жергілікті өзін-өзі басқару
- Басқа кандидаттардан көп дауыс алғандар сайланды деп танылады.
Тарихи ескертпе
Әлем тәжірибесінде жасырын дауыс беру қағидаты бірден орныға қойған жоқ: кей елдерде ол кейінірек енгізілді. Қазақ қоғамындағы сайлау дәстүрлері толық зерттелмегенімен, ауызша деректерде таңдаушылардың белгі салу арқылы таңдау жасағаны туралы мәліметтер кездеседі. Бұл халықтық таңдаудың белгілі бір рәсімдері болғанын аңғартады.
Сайлау құқығы: ұғымы және түрлері
Заң әдебиетінде «сайлау құқығы» термині екі мағынада қолданылады: субъективті және объективті. Субъективті мағынада ол жеке азаматтың сайлауға қатысуын білдіреді. Объективті мағынада сайлау құқығы — конституциялық құқықтың маңызды институты; ол сайлауды ұйымдастыруды, өткізуді және сайлаушылар мен сайланған тұлғалардың өзара қатынастарын реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Белсенді сайлау құқығы
Дауыс беру құқығы: азаматтың сайлауға қатысып, таңдау жасау мүмкіндігі.
Бәсең сайлау құқығы
Сайлану құқығы: азаматтың Президент, Парламент, мәслихат депутаты немесе жергілікті өзін-өзі басқару органының мүшесі болуға кандидат ретінде қатысу мүмкіндігі.
Шектеулер мен цензалар
Жалпыға бірдей сайлау құқығы идеал ретінде кең танылғанымен, көптеген мемлекеттерде белгілі бір шектеулер кездеседі. Қазақстанда да заң бойынша 18 жасқа толмағандар, сот іс-әрекетке қабілетсіз деп танылғандар және бас бостандығынан айыру орындарында отырғандар сайлауға қатыса алмайды.
Тұрғылықты жер цензасы
Әлемде кең тараған өлшем: кей елдерде бір ай жеткілікті болса, кейбірінде бірнеше жыл тұру талабы қойылады.
Жыныс цензі
Қазіргі кезде сирек кездеседі, алайда тарихта кей өңірлерде әйелдердің сайлау құқықтары кеш енгізілгені белгілі.
Бәсең құқықтағы талаптар
Жас, азаматтық мерзімі, тіл білу және белгілі бір өңірде тұру сияқты өлшемдер мемлекеттік шешім қабылдауға жауапкершілікпен байланыстырылады.
Қазақстандағы кейбір талаптар (мысалдар)
- Президенттікке: белгілі мерзім елде тұру, мемлекеттік тілді меңгеру және жасқа қатысты талаптар қойылады.
- Сенатқа: азаматтық мерзімі, жас, білім, еңбек өтілі және өңірлік байланыс талаптары көзделеді.
- Кандидат ретінде тіркелуге: сыбайлас жемқорлыққа қатысты тәртіптік жауаптылық, әкімшілік жаза немесе өтелмеген соттылық сияқты шектеулер қолданылады.
Жасқа қатысты шектеулерді көп елдер мемлекеттік деңгейдегі шешімдер қабылдауға қажетті тәжірибе мен жауапкершілік өлшемі ретінде қолданады.
Сайлау органдары: комиссиялар жүйесі және Орталық сайлау комиссиясы
Қазақстан Республикасында сайлауды әзірлеу мен өткізуді ұйымдастыратын мемлекеттік органдар — сайлау комиссиялары. Комиссиялар жүйесіне Орталық сайлау комиссиясы (ОСК), аумақтық, округтік және учаскелік сайлау комиссиялары кіреді. Әр деңгейдің өз өкілеттігі бар, ал ОСК — бірыңғай жүйеге басшылық жасайтын тұрақты орган.
ОСК-ны қалыптастыру тәртібі
Президент
Төраға мен екі мүшені 5 жыл мерзімге тағайындайды.
Сенат
Екі мүшені 5 жыл мерзімге тағайындайды.
Мәжіліс
Екі мүшені 5 жыл мерзімге тағайындайды.
ОСК-ның негізгі өкілеттіктері (қысқаша)
- Сайлау заңдарының орындалуын бақылау және біркелкі қолданылуын қамтамасыз ету.
- Президент пен Мәжіліс сайлауын ұйымдастыру; Сенат сайлауына басшылық ету.
- Сайлау округтерін құру және ақпараттық жариялылықты қамтамасыз ету.
- Сайлау шығындарының сметасын әзірлеу және бюджет қаражатын бөлу.
- Бюллетень нысандары, тізімдер, құжат үлгілері және сақтау тәртібі бойынша талаптарды белгілеу.
- Кандидаттарды тіркеу, науқан барысы туралы хабарландыру, нәтижелерді шығару және тіркеу.
- Шағымдар мен арыздарды қарау, төменгі комиссиялардың шешімдерін тоқтата тұру/жою.
- Мәслихаттардың кезекті және кезектен тыс сайлауын тағайындау, әдістемелік басшылық.
Сайлау округтері мен учаскелері
Парламент Мәжілісі мен мәслихат депутаттарын, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелерін сайлау кезінде аумақтық сайлау округтерінің жүйесі құрылады және пайдаланылады. Округтер елдің әкімшілік-аумақтық бөлінісіне сүйене отырып және сайлаушылар санының шамалас болуы қағидасын ескере отырып қалыптастырылады.
Негізгі талап
Облыс шегіндегі, республикалық маңызы бар қала мен астанадағы округтерде сайлаушылар санының айырмасы 25%-дан аспауға тиіс.
Жалпыұлттық округ
Президент сайлауы және партиялық тізімдер бойынша сайланатын Мәжіліс депутаттары үшін Қазақстанның бүкіл аумағы біртұтас жалпыұлттық сайлау округі болып есептеледі.
Бір мандаттық округтер
Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын сайлау кезінде бір мандаттық аумақтық сайлау округтері құрылады. Жергілікті өзін-өзі басқару органдары үшін де тиісті аумақтық ұйымдастыру қолданылады.
Қорытынды ой
Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі Конституциямен бекітілген қағидаттарға сүйенеді: халық — биліктің бастауы, ал сайлау — осы билікті заңды әрі демократиялық түрде қалыптастыру тетігі. Құқықтық база, сайлау қағидаттары, комиссиялар жүйесі және округтік ұйымдастыру бір-бірімен сабақтасып, сайлаудың жариялылығы мен әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған.