Мүліктік құқық және мүліктің жеке түрлерін мұраға қалдыру туралы қазақша реферат
Мүліктік құқық және мүліктің жеке түрлерін мұраға қалдыру
Қазіргі өркениетті заманда азаматтардың (мұра қалдырушының) жеке меншігінде әртүрлі мүлік түрлері болады: жер учаскелері, пәтерлер, кәсіпорындар, шаруашылық серіктестіктеріндегі қатысу үлестері, шаруа (фермер) қожалығының мүлкі, қозғалмалы мүлік және басқа да активтер.
Осы мүліктердің құқықтық табиғаты әркелкі болғандықтан, оларды мұраға қалдыру тәртібі де арнайы реттеуді қажет етеді. Дәл осы тұста заңнаманың нақтылығы мұрагерлік даулардың алдын алуда шешуші рөл атқарады.
Негізгі ой
Мүліктің жекелеген түрлерін мұраға қалдыру мәселелері ҚР Азаматтық кодексінде жеткілікті деңгейде жүйеленбей отыр; бұл құқық қолдану тәжірибесінде дау мен түсіндірме қайшылықтарына әкелуі мүмкін.
Заңнамадағы эволюция және салыстырмалы тәжірибе
Бұрын мүліктің жеке түрін мұраға қалдыруға қатысты реттеу Қазақ КСР-нің Азаматтық кодексінде негізінен бір ғана нормамен шектелген еді — 556-бап («Қолхозшы үйіндегі мұрагерлік»). Қазіргі кезде бұл бағытта ҚР Азаматтық кодексінің 1082-бабында «Шаруа немесе фермер қожалығындағы мұрагерлік» мәселелері қарастырылған.
Салыстырмалы түрде, Ресей Федерациясының Азаматтық кодексінде мүліктің жеке түрлерін мұраға қалдыруға арналған арнайы тарау көзделген. Онда шаруашылық серіктестіктеріндегі қатысуға байланысты құқықтар, кәсіпорынға құқық, шаруа (фермер) қожалығы мүшелерінің мүлкі, жер учаскелеріне қатысты және өзге де мәселелер бойынша нақты баптар берілген. Мұндай жүйелеу мұрагерлік даулардың және құқықтық олқылықтардан туындайтын келеңсіз жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Кәсіпорын мұра құрамындағы мүліктік кешен ретінде
Кәсіпорын шаруашылық-өндірістік әрі мүліктік кешен ретінде мұраның құрамына кіреді. ҚР Азаматтық кодексінің 119-бабына сәйкес, кәсіпорын — кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру үшін пайдаланылатын мүліктік кешен объектісі түріндегі объект ретінде танылады.
Ғылыми көзқарас
Л.И. Корчевскаяның пікірінше, кәсіпорынды мұраға қалдыру кезінде оны ең алдымен құқықтық объект ретінде қарастыру қажет. Әйтпесе, бір тарап құқық субъектісі (жеке тұлға) болып, екінші тарап мұраға қалдырылатын «кәсіпорын» ретінде қабылданатын түсіндірмелік қайшылық тууы мүмкін.
Көптеген дамыған елдерде кәсіпорын кәсіпкердің меншік құқығының объектісі ретінде кеңінен танылады. Қазақстан заңнамасына сәйкес, мүліктік кешен ретінде кәсіпорын құрамына оның қызметіне арналған мүліктің барлық түрлері кіреді.
Кәсіпорын құрамына, әдетте, мыналар енеді
- үйлер, ғимараттар және өзге де жылжымайтын мүлік;
- жабдықтар, құрал-саймандар, шикізат және өнімдер;
- жер учаскесіне құқық;
- талап ету құқықтары және борыштар;
- кәсіпорынды дараландыратын белгілерге құқықтар (фирмалық атау, тауар белгілері);
- заң құжаттарында немесе шартта өзгеше көзделмесе, өзге де айрықша құқықтар.
Қорытынды және ұсыныс
Жұмыс қорытындысы бойынша, ҚР Азаматтық кодексінде мүліктің жеке түрлерін мұраға қалдыруға қатысты мәселелерге жеткілікті деңгейде назар аударылмағаны байқалады. Бұл құқық қолдану тәжірибесінде түсіндірудің әркелкілігіне және даулы жағдайлардың көбеюіне ықпал етуі мүмкін.
Ұсынылатын өзгеріс
Осыған байланысты ҚР Азаматтық кодексінің 6-бөлімін («Мұрагерлік құқық») мүліктің жеке түрлеріне қатысты мұрагерлікті жүйелейтін «60-1-тарау — Мүліктің жеке түріне қатысты мұраға қалдыру» атауымен толықтыру ұсынылады.