Солардың ішінде бала сезіміне ерекше қозғау салатыны сәндік монументальдық өнер туындылары
Қоршаған орта және эстетикалық тәрбие
Оқушылардың эстетикалық қабылдауын, сезімін және мұратын қалыптастыруда қоршаған ортадағы көрнекі үгіт-насихат және сәндік-көркемдеу жұмыстарымен таныстырудың орны ерекше. Қазіргі кезде ауылда да, елді мекендерде де безендіру жұмыстарын жиі көреміз. Солардың ішінде бала сезіміне ерекше әсер ететіні — сәндік монументалдық өнер туындылары.
Бұл шығармалар көлемімен де, қоршаған ортамен үйлесімімен де назардан тыс қалмайды. Сондықтан мұндай жұмыстарды тәрбие үдерісінде орынды әрі жүйелі түрде пайдалану маңызды.
Негізгі мақсат
Көркемдік білім беру және эстетикалық тәрбиені нығайту.
Назарда
Туындылардың идеясы, композициясы және ортаға сәйкестігі.
Шымкент қаласындағы көркемдеу тәжірибесі
Шымкент — ірі өнеркәсіп пен мәдениет орталығы. Соңғы жылдары қала келбеті әсем безендірілген көрнекі үгіт-насихат және сәндік-көркемдеу жұмыстарымен толығып келеді. Көшелерде тұрақты орнатылған көркемдеу нысандары көз тартып, қала кеңістігін айқындай түседі. «Халықтар достығы», «Егемен Қазақстан» сияқты безендіру жұмыстары қаланың ажарын ашады.
Сабақпен байланыстыру
Мұғалім тақырыптық әңгімеден кейін оқушыларды қала көшелеріне алып шығып, өнер туындыларын алдын ала жасалған жоспар бойынша талдатады: нысанның мақсаты, көркемдік тілі, орындалу техникасы, архитектура және табиғи орта үйлесімі.
Мозайка: архитектурамен үндескен монументалдық тіл
Монументалдық көркемдеу жұмыстарының бір түрі — мозайка. Мозайкалық туындылар қала архитектурасымен үйлесім тауып, кеңістікке ерекше сән береді.
Теміржол вокзалы ауданы
Тұрғын үй қабырғасына тұтастай орындалған көсем мен теміржолшылар бейнесі Юбилейный даңғылына айрықша көрік береді.
Ә. Жангелдин көшесі
Оқу-өндірістік комбинат қабырғасындағы мозайка оқу орнының қызметін көркем тілмен жеткізгендей әсер қалдырады; композициясы ғимаратпен ғана емес, көше табиғатымен де үйлеседі.
Шымкент — Ташкент тасжолы бойы
Электр энергиясы өндірістік бірлестігі ғимаратындағы мозайка идеялық мазмұны мен композициялық орналасуы жағынан ұтымды шешім ретінде ерекшеленеді.
Ою-өрнек: халық өнерінің қазіргі қала кеңістігіндегі орны
Соңғы кезде қала көркін ашуға архитекторлар да белсенді үлес қосуда. Қолданылып жүрген ықпалды тәсілдердің бірі — ою-өрнектерді архитектурада көркемдеу элементі ретінде пайдалану. Халық өнерінің негізгі элементтері ғимарат келбетіне ұлттық сипат беріп, қазіргі қала көрінісін байытады.
Қай жерлерде жиі кездеседі?
- «Қазақстан» кинотеатрының ішкі және сыртқы қабырғаларында
- Теміржол вокзалы мен әуежай ғимараттарының қабырғаларында
- Мүйіз пішінді ою-өрнектерден құралған композициялар түрінде
Стенділер, портреттер және қала реңкі
Көркемдеу жұмыстарының бір бағыты — монументалдық стенділер. Мұндай нысандар Әл-Фараби және Ордабасы алаңдарында, Дулати, Жангелдин, А. Асқаров көшелерінде, Республика және Тәуке хан даңғылдарында орналасқан.
Монументалдық өнердің тағы бір көрінісі — монументалдық портреттер. Олар көрнекі үгіт пен сәндік безендіру ретінде ғимарат фасадын көркемдеуге жиі қолданылады. Тәуке хан даңғылындағы университет пен медицина академиясы ғимараттарының фасадындағы безендіру суреттері орындалу сапасымен, қоршаған ортамен үйлесімімен және көрнектілігімен алыстан-ақ назар аударады.
Скульптура және естелік мәдениеті
Қалада монументалдық скульптура да мол. Көлемді мүсін өнеріне жататын Б. Момышұлы, Әл-Фараби, Абай, Мұратбаев ескерткіштері соның айғағы. Экскурсия кезінде оқушылар сынып жетекшілерімен бірге ескерткіштерге гүл қойып, құрмет білдіреді.
Сонымен қатар С. Сейфуллин атындағы кинотеатрда, Ж. Шанин атындағы драма театрда, «Шымкент» қонақ үйі мен Абай паркінде орналасқан Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға арналған рельефтер архитектуралық кешенді әсемдеумен қатар көше көркін арттыра түседі.
Музейдегі халық мұрасы: тұрмыстық бұйымдар эстетикасы
Қазақ халқы тұрмыста қолданған бұйымдарды безендіру де сәндік-көркемдеу жұмыстарының маңызды бір саласы. Мұндай мұраны облыстық өлкетану музейінен көруге болады. Киіз үй, оның жасау-жиһаздары, зергерлік бұйымдар және әсемдеу үлгілерімен оқушыларды таныстыру — эстетикалық тәрбие берудің ықпалды жолы.
Мерекелік безендіру және мектеп кеңістігі
Көркемдеу жұмыстарының тағы бір түрі — қаланың көшелерін мерекелік безендіру. Мереке алдында және мерекеден кейін қала көшелерінде мерзімдік көркемдеу жұмыстары жиі орын алады. Мұндай көрнекі үгіттің басты мақсаты — балаға көркемдік білім беріп, эстетикалық тәрбие қалыптастыру.
Мектеп — күнделікті эстетикалық орта
Баланы қоршаған ортаның ең жақын бөлігі — мектеп. Сондықтан мектептің кіреберісі, дәліздері, фойесі, акт залы және кабинеттері сәндік-көркемдеу арқылы үнемі бала назарын аударып, әсемдік сезімін оятады.
Ішкі безендірудің сапасы мен мазмұны
Мектептердегі көркемдеу жұмыстары тақырып әр алуандығымен, интерьерде орынды орналасуымен және орындау техникасының сапасымен құнды. Оқушыны өз мектебінің өнерімен таныстыру — табиғи әрі тиімді қадам.
Экскурсияны жоспарлау және жас ерекшелігін ескеру
Оқушыларды өзін қоршаған ортаның өнерімен таныстыру жүйелі жоспар арқылы өткізілуі тиіс. Әрбір экскурсияға жоспар құрып, өнер туындыларын таныстыру барысындағы талдаудың қысқаша конспектісін алдын ала дайындаған жөн. Сондай-ақ балалардың жас ерекшелігі үнемі ескеріледі.
Сыныптарға қарай ұсынылатын бағыт
- Бастауыш сыныптар: өз мектебінің көркемдеу нысандары
- 4–5-сыныптар: мектеп маңындағы көшелер, мәдени орындар
- 6-сыныптар: өндіріс орындарындағы көркемдеу жұмыстары
Таныстыру барысында мазмұн мен көркемдік ерекшеліктің тығыз байланысына назар аударылады. Жоғары сынып оқушыларын көркемдеу түрлері мен орындалу техникасымен тереңірек таныстырып қана қоймай, оларды мектептің безендіру жұмыстарына қатыстыру да орынды. Себебі көрсетумен қатар практикалық іс-әрекетке қатыстырудың білімдік және тәрбиелік пайдасы мол.
Қорытынды: көркемдеу — білім мен тәрбиеге қызмет ететін құрал
Көркемдік безендіру жұмыстары қоршаған ортаны әсемдеп қана қоймай, қоғамдағы маңызды мәселелерді насихаттап, көрнекі үгіттің пәрменді құралына айналады. Бұл үдеріс мектеп оқушыларына эстетикалық ықпал етіп, көркемдік білім негіздерін және бейнелеу өнері туралы ұғымдарды қалыптастыруға көмектеседі.