Қазақша рефераттар

Бағытталғандықты маңызды тұрғы құндылық

Кәсіби бағытталғандық және тұлғаның дамуы: психологиядағы негізгі көзқарастар

ХХ ғасырдың екінші жартысында отандық және шетел психологиясында кәсіби оқыту мен тәрбиелеу үдерісіндегі адамның дамуы мәселесіне ерекше назар аударылды. Осы кезеңде кәсіби дамуды түсіндіретін жаңа теориялар қалыптасты: динамикалық (С. Аксельрод, З. Гинзберг, В. Гинсбург, Д. Миллер, Д. Сьюпер), құрылымдық, себеп-мотивациялық (В. Врум), сондай-ақ даралыққа негізделген теориялар (Дж. Холланд, Л. Тайлер және т.б.).

Бұл тұжырымдамалардың ортақ идеясы — адам үнемі дамитын күрделі жүйе. Тұлға дамуын құрастыруда кәсіби даму үдерісі айрықша орын алады. Әсіресе жоғары оқу орнында (ЖОО) оқитын кезең адамның жеке және кәсіби қалыптасуы үшін мағынасы жоғары, түбегейлі өзгерістерге толы уақыт ретінде қарастырылады.

ЖОО кезеңіндегі жеке-кәсіби дамудың зерттелуі

ЖОО-дағы оқу кезеңіндегі жеке-кәсіби даму мәселесі көптеген психологтардың еңбектерінде кеңінен талданды (Б. Г. Ананьев, А. А. Бодалев, Э. Ф. Зеер, И. А. Қысқы, Е. А. Климов, Е. И. Степанова, А. В. Петровский, Н. С. Пряжников, Е. Ю. Пряжникова және т.б.).

Негізгі бағыттар

  • кәсіби бағытталғандықты және қажетті қабілеттерді дамыту;
  • психикалық үдерістер мен күй-жайларды кәсібилендіру және жетілдіру;
  • өмірлік позицияны қалыптастыру, өмірлік жоспарды нақтылау;
  • дербестік пен жауапкершілік деңгейін арттыру;
  • болашақ мамандыққа қатысты талаптану деңгейінің өсуі;
  • әдептік, эстетикалық және рухани дамуды тереңдету;
  • өзін-өзі тәрбиелеудің үлесін арттыру және болашақ қызметке қажетті сапаларды қалыптастыру;
  • іс-әрекет мәдениеті мен шеберлікті дамыту;
  • кәсіби қызметке психологиялық дайындықты қалыптастыру.

Кәсіби бағытталғандық: мәні және анықталу қиындығы

Қазіргі отандық психологияда еңбектің субъектісі ретінде тұлғаның дамуына қатысты маңызды бағыттардың бірі — кәсіби бағытталғандықты қалыптастыру. Бағытталғандық адамның мамандықты меңгерудегі табыстылығын айқындайды және Э. Ф. Зеердің пікірінше, маман тұлғасының жүйе құраушы факторы ретінде қарастырылады.

Психологияда кәсіби бағытталғандыққа бірыңғай анықтама әлі толық орныққан жоқ. Көбіне ол мотивтер, ұстанымдар, кәсіби жоспар және құндылық бағдарлар жиынтығы ретінде түсіндіріледі.

С. Л. Рубинштейн тұжырымдамасы және бағытталғандықтың құрылымы

Кәсіби бағытталғандық мәселесін теориялық негіздеуде С. Л. Рубинштейннің «динамикалық тенденциялар» туралы тұжырымдамасы маңызды орын алады. Ол тұлғаның дамуын іс-әрекетпен байланыста қарастырып, адамның адамгершілік (мәндік) іс-әрекеттері оның мақсаттары мен міндеттері арқылы айқындалатын мотивтер ретінде көрінетінін атап өтті. Осыдан бағытталғандық проблемасы туындайды: мақсат, міндет, мотив жүйесі тұлғаның ішкі қозғалысын анықтайды.

Рубинштейн бағытталғандықта екі қырды бөліп көрсетеді: біріншісі — нақты объектіге бағытталатын пәндік мазмұн, екіншісі — сонымен бірге пайда болатын ішкі кернеу (мобилизация, талаптану).

Құндылық-мағыналық компонент: тұлғаның ішкі тұтастығының өзегі

Бағытталғандықтың маңызды қыры — құндылық-мағыналық білімдер мен мақсаттар. Олар адамның ішкі тұтастығын қамтамасыз етеді, өзіне, басқа адамдарға, мамандыққа және жалпы әлемге қатысты тұрақты қатынастарын айқындайды.

Құндылық-мағыналық білімдер адам өмірі мен іс-әрекетінің ең маңызды реттеушілерінің бірі ретінде, соның ішінде кәсіби салада да жетекші рөл атқарады. Заттар мен құбылыстардың адам үшін мәні мен мағынасы оның мінез-құлқы мен шешімдерінің детерминантына айналады.

Кәсіби өзін-өзі анықтау және ЖОО-дағы шешуші кезең

Қазіргі отандық психологтер адамның әлем туралы түсінігі мен өзінің кәсіби тағдырын өзі анықтауын ең маңызды міндеттердің бірі деп қарайды. Осыған сәйкес кәсіби бағытталғандықтың құндылық-мағыналық компоненттерін қалыптастыру мәселесі алдыңғы қатарға шығады.

Кәсіби өзін-өзі анықтау — ұзақ әрі көпқырлы үдеріс: ол кәсіби қызметтің жеке мағыналарын саналы түрде іздеуді, сондай-ақ адамның өзінің өмірлік жолын айқындауын қамтиды.

Адам өмірінің едәуір бөлігі мамандықты таңдаумен, оны меңгерумен және нақты кәсіби қызметті орындаумен байланысты. Жаңа әлеуметтік ортаға ену, оқу үдерісі және болашақ қызметке даярлану кәсіби құндылықтарды игеруді, қайта қарауды және қайта құруды талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, ЖОО кезеңі — тұлғаның қалыптасуындағы орталық әрі жауапты мерзімдердің бірі.

Ішкі позиция және өзін-өзі танудың рөлі

Б. Г. Ананьев студенттік шақта құндылық бағдарлардың бүкіл жүйесі қарқынды өзгеретінін, ал кәсіби бағытталғандықтың құндылық-мағыналық компоненттері дәл осы кезеңде белсенді қалыптасатынын атап көрсетеді. Оқу мен кәсіби қызметтің міндеттері тек сырттан қойылған талап ретінде емес, адамның ішкі қабылдауымен бекітілуі тиіс.

С. Л. Рубинштейннің пайымдауынша, ішкі позиция сыртқы ықпалдардың «ішкі шартқа» айналуымен қалыптасады. Демек, студенттердің ЖОО-дағы жеке-кәсіби дамуы олардың кәсіби қызметте мән беретін мағыналары мен құндылықтарына тікелей тәуелді.

Кәсіби оқыту үдерісінде өзін-өзі тануға ұмтылысты белсендіру ерекше мәнге ие. Өз сапаларын, қабілеттерін және даму мүмкіндіктерін ұғыну оқу іс-әрекетінің мазмұнын байытып, мағыналы байланыстарды орнықтырады. Өзін-өзі тану арқылы студент өз санасындағы құндылық-мағыналық мазмұнда бағдар табады.

Қорытындылай айтқанда, мағыналы мақсаттың, идеяның және кәсіби бағытталғандықтың бар болуы мен оны саналы түсіну — студенттің әрі кәсіби, әрі тұлғалық дамуының негізгі шарттарының бірі.