Қарсылықтық іргелес салаластардың жасалуы
Жалғаулықсыз салалас: «іргелес құрмалас» туралы ұстаным
Профессор Н. Сауранбаев жалғаулықсыз салалас құрмаластарды іргелес құрмалас деп атап, оны салалас құрмаластың қатарынан шығарып, салалас пен сабақтастың арасындағы аралық категория ретінде қарастырады. Яғни іргелес құрмаласта салаластың да, сабақтастың да белгілері қатар көрінеді.
Іргелестің салаласқа жақындығы
- Жай сөйлемдер грамматикалық тұрғыдан тең дәрежеде құрмаласады.
- Баяндауыш тиянақты қалыпта келеді.
Іргелестің сабақтасқа жақындығы
Іргелестегі жай сөйлемдер ішкі мағына жағынан бірін-бірі сипаттап, бір-біріне тәуелді байланысады. Демек, ішкі семантикалық байланыс сабақтастыққа ұқсайды, ал сыртқы формасы салаластық сипат береді (Н. Сауранбаев, 36-б.).
Дегенмен тіл білімінде бұл көзқарасқа қарсы пікірлер де кездеседі: кей еңбектерде мұндай құрылымдар іргелес салалас, жалғаулықсыз салалас, тіпті үлестес сабақтас ретінде әрқилы аталып жүр.
Қолданыстық қызметі
- Ойды эмоциялық реңкпен жеткізу қажет болғанда қолданылады.
- Сөзді үнемді, жинақы құрап айту қажет болғанда жұмсалады (ҚГ, 696-б.).
Түрлері
Тұрақты іргелес
Үнемі жалғаулықсыз қолданылатын түр.
Ауыспалы іргелес
Бірде жалғаулықты, бірде жалғаулықсыз қолданылатын түр.
Іргелес салаластардың мағыналық қатынастары және жасалу үлгілері
Мезгілдік қатынас
- 1) І: көсемше тұлғалы негізгі етістік + отыр еді; ІІ: баяндауышы жедел өткен шақ тұлғасында.
- 2) І: жедел өткен шақ + болды; шартты райлы етістік + болғаны.
- 3) І: жедел өткен шақ + -ақ.
- 4) І: тұйық етістікті бастауыш + мұң еді баяндауышы.
- 5) ІІ: сол-ақ екен, сөйткенше болмады тәрізді анафористік сөздердің қатысуы арқылы.
Қарсылықтық қатынас
- 1)І: бұйрық райлы етістік.
- 2)І: өткен шақ көсемше + еді.
- 3)І: -атын/-етін тұлғалы есімше; ІІ: тежеу мәнді оқиға.
- 4)І: келгендей, алғандай, келетіндей, алатындай тұлғалы есімшелі баяндауыштар.
Себептік қатынас
- 1)І: бастауышы есімше, баяндауышы сол; ІІ: оқиғаға себеп болған хабар.
- 2)ІІ: бастауышы есімше, баяндауышы сол.
- 3)І: көргендей, көретіндей тұлғалы есімше.
Шарттық қатынас
- 1)І: жедел өткен шақ + бар ғой.
- 2)І: келер шақ есімше + бар.
- 3)І: жедел өткен шақ есімше -ған + екен.
- 4)І: өткен шақ етістік + -ба.
- 5)І: бұйрық райлы етістік.
Үнемі жалғаулықты салалас түрлері
Талғаулы салалас
Талғаулы салаластар құрамындағы іс-оқиғаның біреуінің орындалу-орындалмауын талғау, болжау мәнінде көрсетеді. Бұл түрді А. Байтұрсынов айырыңқы деп атаса, С. Аманжолов бейтарап, ал Қ. Жұбанов талғама салалас деп атаған.
Жалғаулықтары
не, немесе, әлде, не болмаса, я, құй, мейлі, яки.
Бұл жалғаулықтар құрмалас компоненттерін байланыстырудан гөрі, бірыңғай мүшелерді байланыстыруда жиірек қолданылады.
Кезектес салалас
Компоненттерде айтылған іс-әрекеттердің бірінен соң бірі кезектесіп орындалуын білдіретін салалас түрі кезектес салалас деп аталады. Бір кезеңде С. Жиенбаев талғаулы және кезектес салаластарды екіжақтылығына орай бірге қарастырғанымен, кейін олардың мағыналық ерекшеліктері айқын ажыратылды.
Жалғаулықтары
бірде, біресе, кейде.
Үнемі жалғаулықсыз салалас: түсіндірмелі салалас
Қазақ тілінде үнемі жалғаулықсыз қолданылатын салалас сөйлемге, негізінен, түсіндірмелі салалас жатады. Мұнда алғашқы компонентте баяндалған оқиғаның мәні келесі компонентте түсіндіріліп отырады. Түсіндірмелі салалас бұрын әртүрлі аталып, іліктес, анықтамалы деген атаулар да қолданылған.
Жасалу жолдары
- Алғашқы компоненттің баяндауыштары сол, сондай, сонша есімдіктері мен үстеулерінің қатысуы арқылы жасалады.
- Алғашқы компонент құрамында жалпылауыш сөз қолданылады (кейде ол жасырын да тұруы мүмкін).
- Алғашқы компонент баяндауышында түсіндірмелі мәндегі есім және етістік сөздер де қолданылады.
Сабақтас құрмалас сөйлем: анықтама және негізгі белгілер
Сабақтас құрмалас сөйлем деп компоненттері өзара тең болмай, бір-біріне бағына, бағындырыла байланысатын құрмалас сөйлемдерді айтамыз. Бағынушы компоненттің баяндауышы тиянақсыз формада болып, өздігінен сөйлем бола алмайды; ал бағындырушы компонент бағыныңқысыз да жеке сөйлем ретінде айтыла алады.
Бағыныңқы сөйлем
Тәуелді, тиянақсыз компонент.
Басыңқы сөйлем
Тиянақты, дербес компонент.
Бағыныңқы компонент «сөйлем» деп аталғанымен, оның сөйлемдік мәні көбіне құрмалас құрамында ғана айқындалады. Негізгі ой көп жағдайда басыңқы сөйлемде беріледі, ал бағыныңқы басыңқыдағы ойды әр қырынан нақтылап, дәлелдеп, түсіндіретін қосымша құрылым ретінде көрінеді.
Мысалдар
М. Ақжан серуеннен қайтып оралғанда, киіз үйлердің маңында қара құра көбейіп қалыпты.
Түнде күзетші ұйықтап қалғандықтан, қалың жылқы егіске түсіп кетіпті (М. Әуезов) — себеп.
Кілемдер тұтылып, әсем оюлы сырмақтар жайылыпты (М. Әуезов).
Соңғы мысалда бағыныңқы компонент басыңқыға меңгеріле бермейді: мазмұны тиянақтырақ, тәуелділік негізінен баяндауыш тұлғасы арқылы көрінеді.
Неге сабақтас мәселесі «өзекті» саналады?
Қай тілдің құрмалас сөйлемі болмасын, көп жағдайда теориялық түйткілдер ең алдымен сабақтас құрылымдармен байланысты болады. Себебі сабақтастықтың қалыптасуы бағыныңқы компоненттің сипатына, оның предикативтік табиғатына және компоненттер арасындағы мағыналық-құрылымдық тұтастыққа тәуелді.
Бағыныңқы сөйлемді айқындаудағы үш бағыт
1) Баяндауышты негізгі өлшем деу
Бір топ ғалым бастауыш бағыныңқыны ажыратуда өлшем бола алмайды деп есептейді де, сабақтастықты анықтауда баяндауышқа сүйенеді. Бұл бағыт сөйлем компоненттерінен айырым бастауышты міндетті түрде талап етпей, баяндауыштың болуын негізгі тірек етеді және бастауыштың ортақтасып айтылуын мүмкін деп таниды.
Өкілдері: Н. П. Дыренкова, А. Н. Баскаков, Т. А. Бертагаев, А. З. Абдуллаев, С. А. Аманжолов, М. Б. Балақаев және т.б.
2) Бастауышты саралай қолдану
Екінші топ кейбір бағыныңқы түрлерінде бастауышты шарт деп, ал кейбірінде міндетті емес деп қарайды. Бұл ұстаным «ортақ бастауыш» ілімімен ұштасып, кей құрылымдарда бастауыштың компоненттерге ортақ келуін жоққа шығармайды.
Өкілдері: Г. Сагибатталов, А. М. Пешковский, С. Жиенбаев, Н. Сауранбаев, Ғ. Бегалиев және т.б.
3) Әр компонентте бастауыш қажет деу
Үшінші бағыт құрмалас сөйлемнің әр компонентінде бастауыш–баяндауыштық қатынас болуы тиіс деп санайды. Тіпті жiктiк жалғауда қиыса айтылған шартты бағыныңқының өзінде де басыңқыдан бөлек бастауышты талап етеді. Қимыл иесі ортақ болса, ондай құрылымды құрмаластан гөрі жай сөйлем құрамында қарастыру қажет деген пікір айтылады.
Өкілдері: проф. Абдурахманов, М. З. Закиев, Т. Қордабаев, Қ. Есенов және т.б.
Ортақ бастауыш мәселесі: мысал арқылы
Жырау домбырасын тастай беріп, енді қолына найзасын алды (І. Е.).
Тең-тең олжа артып, үйір-үйір жылқы айдап қайтпаса да, сұлтан бұл жорығына риза (Ә. Қ.).
Екі сөйлемде де субъект біреу болғанымен, алғашқысы бірінен соң бірі орындалған біртектес әрекетті баяндайды. Екіншісінде баяндауыштар әртүрлі сөз табынан жасалып, әртүрлі жай-күйді білдіреді. Осындай айырмалар «ортақ бастауышқа» сүйенген сөйлемдерді бір деңгейде ғана қарастыру әрдайым нәтиже бермейтінін аңғартады.
Теориялық түйіндер: классификация, өлшем және «компонент» ұғымы
Қазақ лингвистикасында құрмалас сөйлем табиғатына қатысты бірқатар теориялық мәселелер әлі толық шешілген жоқ. Құрмалас сөйлемді классификациялауда оны компонент саны бойынша бөлу дұрыс па, әлде семантикалық сипатына, компоненттер арасындағы грамматикалық қатынасқа, не байланыстырушы дәнекерлердің табиғатына сүйену керек пе деген сұрақ заңды түрде туындайды.
«Бағыну» терминіне қатысты ескерту
Сабақтас құрмаласты бұрын «анықтауыш бағыныңқылы», «толықтауыш бағыныңқылы» тәрізді функционалдық атаулармен топтастыру қазір сиректеу қолданылғанымен, бағыну терминін синтаксистік жүйеден бөліп қарау да қисынсыз. Себебі бағына байланысатын кіші бірліктер — сөз тіркесі сыңарлары арасындағы анықтауыштық, толықтауыштық, пысықтауыштық қатынастар да осы ұғымдармен аталады.
Осы тұрғыдан келгенде, Н. Сауранбаев ұсынған «бағыныңқы компонент қызметін сөйлем мүшесінің функциясымен теңдестіру» мәселесі синтаксистік талдауда қайта-қайта алдыңғы қатарға шығатыны — ойлануды қажет ететін жайт.
Мағыналық жіктеудің шегі
Қ. Есенов мағыналық ұстанымға шектен тыс сүйенудің қолайсыздығын атап көрсетеді: бағыныңқы сөйлемдердің мағыналық мазмұны сан алуан; егер әр мағыналық белгіге сай жіктей берсек, түрлері шектен тыс көбейіп кетер еді (17: 35).
Сондықтан автор сабақтас құрмаластың бағыныңқыларын мағыналық-тұлғалық ұстанымға сүйене отырып топтастырады: пысықтауыштық, қатыстық бағыныңқылы және ыңғайлас сабақтас.
Б. Қапалбековтің тұжырымы
Ортақ бастауышты сөйлемдерді тек бастауыш санына қарап бөлу жеткіліксіз. Ең алдымен бағыныңқы–басыңқы арасындағы мағыналық қатынасқа қарау керек және құрмалас жасаушы бөліктер пысықтауыш дәрежесінде ме, әлде баяндауыш дәрежесінде ме — соны өлшем еткен дұрыс (20: 704).
Сабақтас құрмаласты айқындаудың негізгі белгілері
- Компоненттің белгілі бір деңгейде сөйлемдік мағына дербестігі болады: тұлғалық жағынан тиянақсыз болса да, толық мағына бере алады.
- Баяндауыш формасы есімше, көсемше, шартты рай тұлғалары мен шылаулардың тіркесуі арқылы жасалады; шартты райлы баяндауыштан басқалары, көбіне, өз бастауышымен жақтаспайды.
- Бағыныңқы компоненттің дербес бастауышы болуы мүмкін (теориялық бағыттарға қарай бұл белгі әрқалай бағаланады).
- Бағыныңқыға тән интонация — тиянақталмаған интонация.
Түрлерін саралаудағы қиындық
Сабақтас құрмаластың күрделі мәселелерінің бірі — оның түрлерін жіктеу. Қазақ тіл білімінде бір кезеңде орыс тіл біліміндегідей функционалдық принцип үстем болып, бағыныңқының қызметі жай сөйлемдегі тұрлаусыз мүшелердің қызметімен бара-бар саналды (Қ. Жұбанов, С. Жиенбаев, Н. Сауранбаев): анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш бағыныңқылар.