Қазақ бейнелеу өнеріндегі ерекше бір тақырып - қоғам қайраткерлерінің образы

Революция тақырыбы

Қазақ бейнелеу өнеріндегі революция тақырыбын қамтитын шығармаларға Қ. Телжановтың «Ұшқын», «Толқын», «Ән бастаушы», «Бастау», «Октябрь», М. Қалымовтың «Үкімет билігі советтерге», М. Шаяхметовтың «Интернационалды шырқаушылар», М. Кенбаевтың «Ә. Жангелдин отряды», Н. Нұрмұхамбетовтың «Даладағы өрт», А. Бортниковтың «Фурманов Верный қаласында», Т. Тоғысбаевтың «Дала туралы баллада» сияқты туындылар жатады.

Бұл қатардағы жұмыстарда қазақ жеріндегі революциялық оқиғалармен бірге революциядан кейінгі халық өмірі де жан-жақты суреттеледі.

Революцияға дейінгі қазақ халқының өмірі мен тұрмысы

Қазақ халқының революцияға дейінгі өмірі мен тұрмысын бейнелейтін тақырыпқа Ә. Қастеев, Н. Хлудов, С. Аманжолов сияқты суретшілер қалам тартты. Ә. Қастеевтің «Шевченко қазақтар арасында», «Досмағамбет пен Жамбылдың айтысы», «Сатылған қалыңдық» картиналарында халықтар достығы мен мәдени дәстүр көркем әрі нанымды көрініс табады.

С. Аманжоловтың «Ақтабан шұбырынды» туындысында, М. Қалымовтың «Исатай — Махамбет» картинасында қазақ тарихындағы ауыр кезеңдер мен халық батырларының образдары сомдалады. Сонымен бірге Т. Шевченконың «Жетім балалар», «Киіз үйдегі қазақтар», В. Н. Фролованың «Құлмахамбет пен Жамбылдың айтысы» жұмыстары да осы арнаға кіреді.

Азамат соғысы көріністері

Тарихи кезеңдермен тығыз байланысты тақырыптардың бірі — қазақ бейнелеу өнеріндегі азамат соғысы көріністері. Н. Нұрмұхамбетовтың «Амангелді шабуылы», «Тоқаш Бокин отряды», М. Кенбаевтың «Жангелдин отряды», Ә. Қастеевтің А. Иманов портреті, Қ. Телжановтың «18-жылғы Қазақстан», М. Қалымовтың «Қазақтың алғашқы атты әскер полкы» картиналары азамат соғысының тарихи-әлеуметтік сипатын ашып көрсетеді.

Ұлы Отан соғысы

Қазақ бейнелеу өнеріндегі көлемді тақырыптардың бірі — Ұлы Отан соғысы. Бұл бағыттағы туындылардан соғыс жылдарындағы халық өмірін, майдан көріністерін, батырлар образын көруге болады. В. Крымовтың «Шахтерлерді майданға шығарып салу», Т. Әбуовтың «Барлығы майдан үшін», график И. Исабаевтың «Ленинградтықтар, балам менің», О. Нұржұмаевтың «Әке естелігі» шығармаларында ел ішіндегі еңбек пен жеңіс жолындағы бірлік айқын бейнеленген.

Қоғам қайраткерлерінің образдары

Қазақ бейнелеу өнеріндегі маңызды тақырыптардың бірі — қоғам қайраткерлерінің образы. Бұл бағытта Қ. Телжанов, В. Крылов, Х. Наурызбаев, С. Романов сияқты шеберлердің еңбегі айрықша. Қ. Телжановтың «Көсем аманаты», Т. Тоғысбаевтың «Көсем мен Т. Рысқұловтың кездесуі», Х. Қалымбетовтың «С. Сейфуллин» картинасында тарихи тұлғалардың бейнесі көркемдік жинақтаумен беріледі.

Еңбек тақырыбы

Еңбек тақырыбына Қ. Телжанов, Ә. Қастеев, Ә. Исмаилов, М. Кенбаев, Н. Нұрмұхамбетов, Е. Евсеев секілді суретшілер жиі жүгінді. Бұл саладағы алғашқы іргелі қадамдардың бірі — Ә. Қастеевтің «Түрксіб», «Биік таудағы мұз айдыны», «Қапшағай ГЭС-і» сияқты туындылары.

Қ. Телжановтың «Ата-баба жерінде» картинасы тың игеру кезеңін бейнелейді. Н. Раевтың «Тың жер», Г. Исмайловтың «Даладағы тоған», О. Тоғысбаевтың «Тың жерінде» сияқты еңбектерінде де осы кезеңнің тынысы аңғарылады.

Бейбітшілік идеясы

Бейбітшілік тақырыбы қазақ суретшілерінің кескіндеме, графика, сәндік-қолданбалы өнер салаларындағы туындыларынан кең орын алады. Бұл жұмыстар халықты бейбіт өмірге, шыншылдыққа, бірлікке үндеп, соғыстың сұрапыл көріністерінен жирендіре отырып, өмірдің жарық қырын көркем образдармен жеткізеді.

Б. Табеевтің «Қайырлы таң», Т. Тоғысбаевтың «Бейбітшілік әні», К. Бисенбиновтың «Мәңгілік жарық», С. Трофимовтың «Бейбітшілік туралы сөз» туындыларында бейбіт күндегі еңбек адамдарының тіршілігі суреттеледі. Аманжоловтың «Уақыт талабы», К. Молдашевтің «Қазақстан. Дала және уақыт», А. Ғалымбаеваның «Қостанай пирамидалары» шығармалары да бейбіт еңбектің көріністерін ашады.

Ана образы

Қазақ бейнелеу өнеріндегі сүбелі тақырыптардың бірі — ана образы. Бұл салаға қалам тартпаған суретші кем де кем. А. Ғалымбаева, Қ. Телжанов, С. Мамбеев, Е. Сидоркин, А. Жүнісов сияқты шеберлердің еңбегін ерекше атауға болады.

Ана бейнесін шығармашылығының өзегіне айналдырған суретшілердің бірі — А. Ғалымбаева. Оның «Махаббат туралы баллада», «Тоқымашы», «Автопортрет», «Халық таланты», «Батыр ана», «Халық шебері Басенованың портреті» сияқты туындылары бар.

Сонымен қатар Қ. Телжановтың «Жамал», «Домбыра әуендері», С. Мамбеевтің «Ақ киімді қыз», Е. Сидоркиннің «Баян сұлу», «Айман-Шолпан», Құртқа образдары, А. Жүсіповтың «Менің Отанымның әйелдері» атты жұмыстары қазақ аналарының бейнесін көп қырынан көрсетеді.

Жамбыл бейнесі

Қазақ бейнелеу өнеріндегі ерекше тақырыптардың бірі — халық ақыны Жамбылдың бейнесі. Бұл бағыттағы туындылар ақынның өмірі мен шығармашылық әлемін терең суреттейді. К. Чеканиннің «Жамбыл мен Кенен», Ә. Қастеевтің «Жамбыл мен Досмағамбет», С. Мартованың «Құлмамбет пен Жамбылдың айтысы», Ә. Исмаиловтың «Жамбыл мен Тоқтағұл» сияқты еңбектерінде халық ақыны мен айтыс дәстүрі көркем түрде сабақтасады.

Жамбыл образын жасауға орыс суретшілері де қатысқан: К. Чуйковтың «1916 жыл. Жамбылдың жарлылар арасында болуы», К. Урманченің «Жамбылдың ұйықтар бөлмесі», С. Риттехтың «Жамбыл халық арасында», К. Суховтың «Жамбыл мен Фурмановтың кездесуі» еңбектерін атауға болады. Жамбыл бейнесін айрықша ашатын шығарма ретінде М. Қалымовтың «Ленинградтық өрендерім» атты графикалық туындысы ерекшеленеді.

Ғарыш тақырыбы (1960-жылдардан бастап)

1960-жылдардан бері қазақ бейнелеу өнерінде қарқын алған тақырыптардың бірі — ғарыш. Бұл салада Қ. Степанов, Н. Гаев, К. Моллашев, Ғ. Ильяевтар нәтижелі еңбек етті.

Ою-өрнек шебері Ғ. Ильяев «Байқоңыр. Космос» шығармасында ғарыш идеясын ұлттық өрнек тілімен бейнелейді: қазақ жері, аспан әлемі, табиғат сипаты ою-өрнек құрылымына сыйғызылған. Ал Қ. (А.) Степановтың «Жер планетасынан келген адам», «Гагарин», «Жер ұлдары» атты кескіндемелері ғарыш тақырыбын көркем қиял мен замана рухы арқылы ашады.

Балалар тақырыбы

Қазақ бейнелеу өнерінде балалар тақырыбына арналған туындылар мол. Бұл бағытта А. Бортников, А. Степанов, Б. Янковский, Қ. Телжанов, Х. Наурызбаевтар еңбектенді. А. Степановтың «Жамбылдың немересі», Б. Янковскийдің «Жамбыл балалар арасында», И. Остренконың «Жас бақташы — Жамбыл» шығармалары ұлы ақын өміріне қатысты балаң шақ көріністерін де қамтиды.

Қ. Телжановтың «Бірінші рет мектепке», «Әжесі мен немересі», «Күн сәулелі өлкеде», «Тыныштық» туындыларында қазақ балаларының бейбіт өмірі мен салт-дәстүрі көркем образдар арқылы беріледі.

Экология және табиғатты қорғау

Табиғатты қорғау — республика көлемінде маңызды мәселе ғана емес, бейнелеу өнерінде де тәрбиелік мәні зор тақырып. Экология тақырыбына арналған сәндік-қолданбалы өнер мен графика туындыларымен қатар кескіндеме шығармалары да қазақ бейнелеу өнерінің елеулі бөлігін құрайды. Бұл бағытта В. Халатов, Е. Төлепбаев, Қ. Телжанов, В. Фролова, Х. Рахимов, М. Лизогуб, Ү. Әжиев және басқа суретшілер еңбек етті.

Тарихи жанр және соғыс жанры

Қазақ бейнелеу өнерінде тарихи жанрға арналған шығармалар өте көп. Бұл бағытта А. Бортников, Қ. Телжанов, Ә. Қастеев, К. Шаяхметов, С. Романов, Н. Нұрмұхамбетов, В. Крылов, К. Баранов, А. Рахимов сияқты суретшілердің еңбегі айрықша. Тарихи жанрдағы туындылар азамат соғысы мен Ұлы Отан соғысы сияқты кезеңдердің көркем шежіресін түзеді.

Соғыс жанры — тарихи жанрмен астас, бірақ әскери ұрыс көріністерін тікелей бейнелеуге бағытталған сала. Бұл жанрда Ә. Қастеевтің «Амангелді сарбаздары», «Амангелдінің шабуылы», Т. Говорованың «Жауға атылған оқ», А. Гурьевтің «Батырдың жебесі», К. Пономаренконың «Жау тылында» картиналары ұрыс қимылдарының драматизмін ашады.

Тұрмыстық жанр

Қазақ бейнелеу өнеріндегі ең ауқымды жанрлардың бірі — тұрмыстық жанр. А. Толымбаеваның «Көңілді күн», М. Кенбаевтың «Шопан іні», С. Мамбеевтің «Киіз үй жанында», Қ. Телжановтың «Көкпар» картиналары ұлттық дәстүр мен дәстүрлі ойындардың көрінісін береді.

М. Лизогубтың «Ертегі», «Халық шебері», М. Кенбаевтың «Қашағанды қу», С. Айтбаевтың «Бақыт», И. Кенжебаевтың «Кешкі ән», «Жолдағы әңгіме» туындылары тұрмыс-тіршілікті кең ауқымда көрсетеді. Н. Нұрмұхамбетовтың «Папам келе жатыр», Е. Сидоркиннің «Абай жолы», Ю. Мингазиддиновтың «Қалыңдықты сатып алу», Ә. Қастеевтің «Сатылған қалыңдық», Б. Табеевтің «Базар» шығармалары ескі мен жаңаның тоғысын қатар бейнелейді.

Натюрморт

Қазақ бейнелеу өнерінде натюрморт жанры да елеулі орын алады. Бұл салада А. Черкасский, А. Ғалымбаева, Г. Исмайлова, Т. Әбуов, А. Жүнісов, В. Ткаченко, О. Кужеленко, Н. Стадничук, С. Романов, Н. Нұрмұхамбетов, Т. Тоғысбаев, Л. Леонтьев сияқты шеберлер көптеген туындылар жазды.

А. Ғалымбаеваның «Дастархан», Г. Исмайлованың «Қымыз», «Көне қазақ керамикасы», Т. Әбуовтың «Домбыра және басқа заттар», Ә. Жүнісовтың «Шыны аяқтары бар натюрморт», Т. Тоғысбаевтың «Қызылы бар натюрморт», «Құмыралы натюрморт» картиналары қазақы дастархан мен қонақжайлық дәстүрін танытады.

Ал А. Черкасскийдің «Терезе алдындағы натюрморт», А. Ғалымбаеваның «Кактус гүлдері», В. Ткаченконың «Гүлдер», О. Кужеленконың «Апельсині бар натюрморт», Т. Тоғысбаевтың «Ақын Кененнің мұрасы», «Дала кеңістігіндегі натюрморт» жұмыстары тұрмыстық заттардың әсем формасын, мазмұны мен мәнін ашады.

Портрет жанры

Портрет жанрына үлес қоспаған суретші кемде-кем. Бұл бағытта Г. Исмаилова, С. Айтбаев, Ә. Қастеев, А. Бортников, Н. Крутильников, Ү. Әжиев, И. Исабаев, Е. Сидоркин, Ә. Жүсіпов, Л. Леонтьев, А. Черкасский, В. Антошенко-Оленов, М. Кисамединов, Н. Нұрмұхамбетов, Х. Наурызбаев, А. Рысбеков, Е. Мергенов, Т. Досмағамбетов сынды өнер шеберлерінің еңбегі ерекше.

Сондай-ақ С. Айтбаев жазушы Әнуар Әлімжановтың, И. Исабеков Мұхтар Әуезовтің, Е. Сидоркин Абайдың, А. Черкасский Сәбит Мұқановтың бейнелерін сомдады. А. Бортниковтың «Шопан», В. Антошенко-Оленовтың Ы. Жақаев портреті, Н. Нұрмұхамбетовтың Ж. Демеев портреті, А. Дужневтің Қ. Сәтпаев портреті — еңбек, ғылым және қоғам бейнелерін айқындайтын жұмыстар.

Пейзаж және өндірістік пейзаж

Пейзаж — қазақ бейнелеу өнеріндегі салалы жанрлардың бірі. Табиғат көріністері Ә. Қастеев, А. Ғалымбаева, С. Мамбеев, Ж. Шарденов, О. Таңсықбаев, А. Черкасский, С. Романов шығармашылығынан кең орын алады. Бірі өзен-көлдер мен тау-жоталарды бейнелесе, енді бірі жыл мезгілдері мен табиғаттың тынысын негізгі өзек етеді.

Ә. Қастеевтің «Шыжын өзені бойында», О. Таңсықбаевтың «Іле өзені жағасында», Е. Говорованың «Кіші Алматы өзені бойындағы қайыңдар», С. Романовтың «Аяқ-Қалқандағы ағаштар» сияқты туындылары қазақ жерінің ажарын көркем образға айналдырады. В. Валикановтың «Кешіккен көктем», М. Темірғалиевтің «Кешқұрым», В. Назыровтың «Алма ағашы гүлдеді», А. Черкасскийдің «Гүлденген май», С. Мамбеевтің «Көктем» картиналары табиғаттың сұлулығын нәзік реңкпен жеткізеді.

Өндірістік пейзаж саласында Л. Леонтьев, С. Романов, Ж. Шарденов, Ю. Евсеев, В. Ткаченко, Ә. Қастеев, Ә. Исмайлов, С. Саносян, А. Дячкин, А. Ғалымбаева, А. Горовых, Д. Калачев, В. Крылов сияқты суретшілер көптеген туынды әкелді. Ә. Қастеевтің «Соколов–Сарыбай кен орны», А. Дячкиннің «Маңғыстау», Д. Калачевтің «Қапшағай ГЭС-і» жұмыстарында табиғи кеңістік пен өндіріс келбеті қатар көрінеді.

Кітап, театр, кино: көркемдеу және иллюстрация

Қазақстан бейнелеу өнерінің бір саласы — әдеби шығармаларға иллюстрация жасау, театр қойылымдарына эскиз дайындау, кинофильмдерді көркемдеу. Бұл бағытта Е. Сидоркин, Қ. Ходжықов, И. Исабеков, П. Зальцман, С. Романов, А. Ғалымбаева, Г. Исмайлова, А. Хайдаров сияқты шеберлер өнімді еңбек етті.

Е. Сидоркин қазақ эпосы мен М. Әуезовтің «Абай жолы» романына, Қ. Ходжықов Абай өлеңдеріне, график И. Исабеков Абай шығармаларының мотивтеріне арнап иллюстрациялар жасады. П. Зальцман О. Сүлейменов өлеңдеріне байланысты «Таулардың көрегендігі» тақырыбында көркемдеу жұмыстарын ұсынды. Г. Исмайлова «Қозы-Көрпеш пен Баян сұлу» балетіне безендіру эскиздерін салды; С. Романов «Ән қанатында», А. Ғалымбаева «Дала қызы», А. Хайдаров «Ләйлі мен Мәжнүн» кинофильмдеріне арналған эскиздер жасады.

Мүсін және монументтік өнер

Қазақ бейнелеу өнерінің маңызды салаларының бірі — мүсін. Бұл бағытта Х. Наурызбаев, Б. Төлеков, Н. Журавлев, Т. Досмағамбетов, Е. Мергенов, Р. Ахметов, В. Рахманов, О. Прокопьева, П. Усачев, Ю. Гумель, Е. Серкебаев, А. Исаев, А. Динашев сияқты мүсіншілердің еңбегі танымал.

Монументтік өнер ескерткіштер, мемориалдық кешендер, гобелен, роспись, страфито, рельеф сияқты түрлерге бөлінеді. Х. Наурызбаевтың Абай Құнанбаевқа арналған, Е. Серкебаевтың М. Әуезовке арналған, Е. Әбішовтің Т. Бокинге арналған, Т. Досмағамбетовтың Ә. Жангелдинге арналған ескерткіштері қазақ мүсін өнерінің тарихында айрықша орын алады. Алматыдағы 28 Панфиловшылар паркінің Даңқ мемориалы (В. Андрющенко, А. Е. Артемович), Қарағандыдағы Ұлы Отан соғысы құрбандарына арналған монумент (Ж. Молдабеков), Шымкенттегі жауынгерлік және еңбек даңқы ескерткіші (П. Әйнеков, А. Андрющенко) — монументтік өнердің көрнекті үлгілері.

Сондай-ақ Көкшетаудағы әуежай ғимаратындағы роспись-рельеф (Ю. Попов, В. Попов), Тараздағы химиктер мәдениет сарайындағы рельеф (А. Рахманов), Шымкент Фосфор бірлестігі мәдениет сарайындағы рельефтер (Д. Алденов, Н. Рустемов) — қазақ монументтік өнерінің маңызды топтамасы. Қостанай қаласындағы кинотеатр ғимаратындағы «Тың жер» страфитосы (В. Зверев, Л. Зверева), Алматы облысы Шелек ауданындағы Бортоғай совхозының мәдениет үйіндегі «Нан» росписьі (И. Нимец), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының ғимаратындағы Аль-Фараби, Абай, М. Әуезов, Ы. Алтынсарин мозаикалары (Б. Анисимов, Г. Завизотский, Ю. Функоренко) — елдік көркем мұраның ірі үлгілері.

Сәндік-қолданбалы өнер және авторлық қолтаңба

Сәндік-қолданбалы өнер де қазақ бейнелеу өнерінің маңызды саласын құрайды. Семей қаласындағы «Турист» қонақ үйіндегі «Достықтың бұтағы» гобелені (В. Хмелов, И. Хмелова), Алматыдағы «Қазақстан» қонақ үйі вестибюліндегі «Күн сәулелі Қазақстан» гобелені (Қ. Тыныбеков, Е. Николаев, Б. Заурыбекова және т.б.) — осы саланың салмақты туындылары.