Бағалы қағаздар нарығының технологиялық инфрақұрылымын дамыту
Кіріспе: бағалы қағаздар нарығының қазіргі ахуалы
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығы қалыптасу кезеңінде. Нарықты дамыту бағытында алғашқы шаралар іске асырылып жатқанымен, шешімін талап ететін экономикалық және әлеуметтік-психологиялық мәселелер әлі де жеткілікті.
Негізгі проблемалар
Экономикалық мәселелер
- Нарықты реттейтін тетіктің жеткілікті деңгейде қалыптаспауы.
- Бағалы қағаздар нарығын дамытудың бірыңғай тұжырымдамалық көзқарасының болмауы.
- Заңдардың толық әрі мүлтіксіз орындалмауы.
- Салымдарды есепке алу және тіркеу жүйесінің (депозитарий-регистраторлық жүйе) жеткіліксіздігі.
- Материалдық-техникалық базаның әлсіздігі.
- Инфрақұрылымның өсу қарқынының төмендігі.
Әлеуметтік-психологиялық мәселелер
- Бағалы қағаздар нарығында кәсіби мамандардың тапшылығы.
- Халықтың инвестициялық белсенділігінің төмендігі.
- Нарықтың мәнін толық түсінбеу және инвестиция жасауға психологиялық дайындықтың жеткіліксіздігі.
Бағалы қағаздар нарығының әлемдік үлгілері
Дүниежүзілік тәжірибеде бағалы қағаздар нарығының үш негізгі үлгісі (моделі) қалыптасқан.
1) Банктік үлгі
Банктер бағалы қағаздар нарығының тетіктері арқылы қаржы ресурстарын бөледі. Экономиканы инвестициялау мен бюджет тапшылығын жабу жүктемесі көбіне банктердің мойнында болады (мысалы: Германия, Австрия, Бельгия).
2) Банктік емес (нарықтық) үлгі
Қаржы қорларын бөлуді негізінен банк емес институттар жүзеге асырады. Нарық демократиялық жолмен дамиды, ал қаржының елеулі бөлігі жеке тұлғалардың жинақтарынан қалыптасады (мысалы: АҚШ, Ұлыбритания, Малайзия, Пәкістан, Сингапур).
3) Аралас үлгі
Қаржы ресурстарын бөлуге банктер де, банк емес ұйымдар да қатар қатысады (мысалы: Жапония).
Қазақстандық ерекшелік және таңдалатын модель логикасы
Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының маңызды ерекшелігі — кіші және жаппай жекешелендіру механизмдері арқылы меншік қатынастарын өзгертуге жеке инвесторларды және әрбір азаматты қатыстыру ұмтылысы. Осы үдерісте банк жүйесінің рөлі шектеулі болды.
Әлемдік тәжірибе банктердің бағалы қағаздар нарығында үстем рөлге ие болатынын көрсетеді. Дәл осы жағдай көптеген елдердің банктік үлгіден бас тартуына түрткі болды. Сондықтан Қазақстан үшін әлеуметтік тұрғыдан бейімделген және азаматтардың қатысуына кең мүмкіндік беретін нарықтық (банктік емес) үлгі басым бағыт ретінде қарастырылады.
Нарықтық үлгінің банктік үлгіден айырмашылықтары
- Акционерлік капитал үлесінің жоғары болуы.
- Үлестік бағалы қағаздардың қарыздық қағаздарға қарағанда басымдығы.
- Өндірісті қаржыландыруда тікелей банктік несиенің салыстырмалы түрде аз болуы.
- Банк емес институттардың үлесінің көп болуы.
Нарықтық үлгіні таңдауға әсер еткен факторлар
1) Акцияларды шығарып сату арқылы тартылған қаражат — салыстырмалы түрде арзан ресурс. Өнеркәсіпті акционерлік қоғам ретінде қайта құру өндірісті ұйымдастырудың тиімді формаларының бірі.
2) Қазақстанда ұзақ уақыт бойы өндіріс саласын өз активтерімен ауқымды инвестициялайтын отандық ұйымдар шектеулі болуы ықтимал. Сондықтан жаппай жекешелендіру арқылы халықты кәсіпорын басқаруына тарту маңызды механизмге айналады.
3) Саяси фактор: бос ақша көздерінің негізгі иесі — халық. Жекешелендіру купондары арқылы әр азаматтың акционерлік қоғамның меншік иесі болу құқығын іске асыру — өзекті бағыт.
Нарықтың рөлі және “экономикалық ауа райының” барометрі
Қор нарығы көптеген мемлекеттерде экономикалық өсуді қаржыландыратын тиімді механизмдердің бірі ретінде танылады. Бағалы қағаздар нарығы әлемдік экономика мен халықаралық шаруашылықтың жоғары дамуындағы негізгі құрылымдардың қатарында. Оның даму деңгейі экономиканың жалпы күйімен және кәсіпкерлік мәдениетпен тығыз байланысты. Сондықтан бағалы қағаздар нарығын жиі “экономикалық ауа райының барометрі” деп атайды.
Қазақстандағы соңғы тенденциялар
Соңғы жылдары Қазақстанның қаржылық секторында сапалық және сандық тұрғыдан оң өзгерістер байқалады: қаржылық ұйымдардың капиталы мен активтері жоғары қарқынмен өсуде. Сонымен бірге бастапқы нарықтың механизмі екінші нарыққа қарағанда салыстырмалы түрде тиімді жұмыс істеп отыр.
Алайда екінші (қайталама) нарықтың дамуына кедергілер сақталуда. Бұл жағдай бағалы қағаздардың жалпы өтімділігіне және нарықтың тереңдеуіне әсер етуі мүмкін.
Қайталама нарыққа кедергілер
- Бастапқы нарықтағы техникалық қамтамасыз ету мен мәмілені жедел жүргізу деңгейі қайталама нарыққа қарағанда жоғары.
- Қайталама нарықтағы кәсіби қатысушылардың қаржылық мүмкіндіктері жеткіліксіз.
- Көп жағдайда бағалы қағаздар бастапқы орналастыру кезінде ең төмен баға деңгейінде “ұсталып” қалады.
- Биржадан тыс нарықта мәміле жасау, қатысушылар жүйесі және айналым мониторингі жеткілікті деңгейде жұмыс істемейді.
Қалыптасу нәтижелері: негізгі көрсеткіштер
Қазақстан Республикасының егемендігін жариялау кезеңінде бағалы қағаздар нарығы іс жүзінде болмады. Қысқа мерзім ішінде мемлекет тарапынан нарықты қалыптастыру және дамыту бағытында ауқымды жұмыс атқарылды. Осы жұмыстың нәтижесін сипаттайтын негізгі көрсеткіштер төмендегідей:
1) Құқықтық инфрақұрылымның қалыптасуы
Бағалы қағаздардың шығарылуы мен айналымын реттейтін құқықтық база, нарық субъектілерінің қызметі және мемлекеттік реттеу құрылымы мен тәртібі қалыптасты. 2003 жылғы “жаңа ұрпақ” заңнамалық жаңартуларымен қатар, қор нарығына әсер ететін нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер енгізілді.
2) Институционалдық инфрақұрылымның дамуы
Жинақтаушы зейнетақы қорларының қалыптасуы делдалдардың сапалық және сандық тұрғыдан жаңаруына ықпал етті. Сондай-ақ мемлекеттік реттеу мен лицензияланатын қызмет түрлерінің пайда болуы инфрақұрылымды нығайтты. Соңғы жылдары институционалдық инфрақұрылымның жағдайы салыстырмалы түрде тұрақты.
3) Техникалық инфрақұрылым
Бағалы қағаздар нарығының техникалық инфрақұрылымы құрылып, тұрақты түрде жұмыс істеуде.
4) Кәсіби қызметті ұйымдастыру
Нарық қатысушыларының мамандандырылған қызметін қалыптастыру жүйесі кезең-кезеңімен орнығуда.
Дамытудың негізгі бағыттары (2010 жылға дейінгі кезең)
- Ішкі институционалдық инвесторларды дамыту.
- Бағалы қағаздар мен олардың туындыларының сапасын жақсартуды ынталандыру, қаржы құралдарының жаңа түрлерін енгізу.
- Инвесторлардың құқықтарын қорғауды жетілдіру және зейнетақы мен резервтік активтердің сақталуын қамтамасыз ету.
- Бағалы қағаздар нарығының технологиялық инфрақұрылымын дамыту.
- Бағалы қағаздар нарығының екі деңгейлі жүйесін одан әрі дамыту.
Ірі институционалдық инвесторлар ретінде ресурстардың ең көп көлемін шоғырландыратын екінші деңгейлі банктердің рөлі сақталады. Сақтандыру нарығының даму деңгейіне қарай сақтандыру ұйымдарының да ықпалы артады. Сақтандыру ұйымдарының резервтік активтерін нарықтық бағалау зейнетақы активтерін бағалаумен бірыңғай стандарттарға келтіріледі.
Инвестициялық тартымдылықты арттыру: басым міндеттер
Қазақстандық акциялар мен облигациялардың инвестициялық тартымдылығын арттыру — стратегиялық міндет. Бұл бағытта төмендегі қағидаларға ерекше назар аудару қажет:
Корпоративтік басқару және ашықтық
- Корпоративтік басқару нормаларының сақталуын күшейту.
- Акционерлік қоғам қызметінің ашықтығын арттыру.
- Акционерлік қоғамдағы төлем тәртібін нығайту.
Инвесторларды қорғау және салықтық ынталандыру
- Ұсақ акционерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғау тетіктерін жетілдіру.
- Бағалы қағаздардан түсетін кірістерге салық салу бөлігіндегі заңнаманы жетілдіру.
Қорытынды
Қалыптасып келе жатқан Қазақстанның бағалы қағаздар нарығында даму үлгісі бойынша бірізді көзқарас толық орнықты деу қиын. Соған қарамастан, құқықтық, институционалдық және техникалық негіздер кезең-кезеңімен нығайып келеді. Алдағы міндет — нарықтың сапасын көтеру, қайталама нарықты жандандыру, инвесторлар сенімін күшейту және корпоративтік басқару мәдениетін тұрақты стандартқа айналдыру.