КЕЗЕКТІ ЕҢБЕК ДЕМАЛЫСЫ
Еңбек демалысы: құқық, тәртіп және кадр қызметінің міндеттері
Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасына сәйкес әрбір азаматтың еңбек демалысын алуға құқығы бар. Еңбек шарты бойынша жұмыс істейтін қызметкерге заң актілерінде белгіленген жұмыс уақыты, демалыс және мереке күндеріндегі тынығу, сондай-ақ жыл сайынғы ақысы төленетін еңбек демалысын алу кепілдендіріледі.
Осыған байланысты ұйымдарда кезекті еңбек демалысын ресімдеу — кадр қызметінің негізгі функцияларының бірі. Демалысты ұйымдастыру кезінде ең алдымен қолданыстағы еңбек заңнамасының талаптарына сүйенген дұрыс.
Кадр қызметі орындайтын негізгі операциялар
- кезекті еңбек демалыстарының кестесін жасау;
- жыл бойы кестенің сақталуын бақылау;
- демалыс беру туралы бұйрықты ресімдеу;
- бұйрықты тіркеу және деректерді арнайы базаға енгізу (нысанды толтыру және т.б.).
Негізгі нормалар: ұзақтығы, төлемі және шектеулер
Демалыс төлемінің мерзімі
Еңбек демалысына төлем демалыс басталғанға дейін календарлық үш күннен кешіктірілмей төленуі тиіс.
Ең төменгі ұзақтығы
Өзге нормативтік актілерде немесе шарттарда көп күн көзделмесе, жыл сайынғы еңбек демалысының ұзақтығы кемінде 18 календарлық күн.
Қосымша ақы төленетін демалыс
Ауыр дене еңбегімен немесе еңбек жағдайлары зиянды (өте зиянды) әрі қауіпті (өте қауіпті) жұмыстарда істейтін қызметкерлерге уәкілетті орган бекітетін тізбеге сәйкес жыл сайынғы ақы төленетін қосымша еңбек демалысы беріледі.
Маңызды: қосымша ақы төленетін жыл сайынғы демалыста жүрген қызметкерді бұл демалыстан кері шақыртуға болмайды.
Екі жыл қатарынан демалыс бермеуге тыйым салынады
Қатарынан екі жыл бойы еңбек демалысын бермеуге тыйым салынады (Еңбек туралы заңның 60-бабы).
Календарлық есеп
Еңбек демалысы күндеріне дәл келетін мереке күндерін есептемегенде, жыл сайынғы еңбек демалысының ұзақтығы қолданылатын жұмыс режимі мен кестесіне қарамастан календарлық күндермен есептеледі.
Демалысқа құқық беретін жұмыс стажы
Жыл сайынғы еңбек демалысына құқық беретін жұмыстағы еңбек өтіліне (жұмыс стажына) төмендегілер қосылады:
- жұмыс жылы ішінде нақты жұмыс істеген уақыт;
- жұмыстан заңсыз босату кезінде амалсыздан бос жүрген уақыт;
- емделуде болып, еңбекке уақытша жарамсыздық парағымен расталған уақыт;
- қызметкер шын мәнінде жұмыс істемеген, бірақ белгіленген тәртіппен жұмыс орны (лауазымы) мен жалақысы толық немесе ішінара сақталған уақыт.
Демалысты бөліп беру
Қызметкердің қалауы бойынша жыл сайынғы еңбек демалысы бөліп берілуі мүмкін (Еңбек туралы заңның 61-бабы).
Дегенмен кестені жоспарлау мен ресімдеу кезінде демалыс мерзімін алдын ала шамадан тыс бөлшектеу орынсыз: тексеруші органдар тарапынан сұрақтар жиі туындайды. Демалысты бөлуге қатысты өзгерістерді кесте бекітілгеннен кейін жыл бойы енгізген жөн.
Кезектілік, хабарлау мерзімі және ауыстыру тәртібі
Кезектілік қалай белгіленеді
Қызметкерлерге жыл сайынғы еңбек демалыстарын берудің кезектілігі жеке еңбек шарты, ұжымдық шарт, демалыс кестесі және жұмыс берушінің актілерінде көзделген тәртіппен айқындалады.
Кесте өзгерсе — екі апта бұрын ескерту
Өндірістік қажеттілікке байланысты демалыс кестесі өзгерген жағдайда жұмыс беруші демалыстың басталуынан кемінде екі апта бұрын қызметкерге хабарлауға міндетті (Еңбек туралы заңның 62-бабы).
Ұзарту немесе ауыстыру қашан мүмкін
Қызметкер демалыс кезінде уақытша еңбекке жарамсыз болып қалса немесе жүктілік пен босануға байланысты демалыс кезеңіне сәйкес келсе, жыл сайынғы еңбек демалысы толық немесе бір бөлігі ауыстырылуы немесе ұзартылуы мүмкін.
Бұл ретте демалыс күндеріне уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша жәрдемақы төленбейді.
Демалысты (немесе оның бір бөлігін) ұзарту не келесі жұмыс жылына ауыстыру тек қызметкердің келісімімен немесе оның өтініші бойынша жүзеге асырылады (Еңбек туралы заңның 63-бабы).
Ауыстырылған демалыс тараптардың келісімімен келесі жылдағы демалысқа қосылуы немесе қызметкердің өтініші бойынша басқа уақытта жеке берілуі мүмкін.
Демалыстан шақырып алу
Жыл сайынғы еңбек демалысы жұмыс берушінің ұсынысы бойынша және қызметкердің келісімімен үзілуі мүмкін (демалыстан шақырып алу). Бұл жағдайда пайдаланылмаған бөлік тараптардың келісімімен ағымдағы жұмыс жылы ішінде беріледі немесе қызметкердің қалауы бойынша келесі жұмыс жылындағы демалысқа қосылады, не өтемақы төленеді (Еңбек туралы заңның 64-бабы).
Демалыс кестесін жасау: нақты және формальды тәсіл
Нақты әдіс
Нақты әдіс — жыл бойы іс жүзінде қолданылатын жұмыс құжатын әзірлеу. Бұл ең дұрыс тәсіл, бірақ барлық ұйымдарда бірдей қолданылмайды.
Әдетте мыңнан астам қызметкері бар ірі кәсіпорындарда және үздіксіз өндіріс орындарында (кезекті ауысыммен жұмыс істейтін) кеңірек таралған. Мұндай ұйымдарда демалыс кестесінсіз жұмысты жүйелі жүргізу қиын.
Кейбір қызметкерлер демалыс алудан бас тартқысы келеді: біреуі жұмысынан айрылып қалудан қорқады, енді бірі көбірек табыс тапқысы келеді. Бірақ жұмыс беруші үшін мұның пайдасы жоқ, өйткені демалыс бермеу — еңбек заңнамасын бұзу. Кесте қызметкердің демалысқа шығуын ұйымдастыруға көмектеседі.
Формальды әдіс
Формальды әдіс бойынша жасалған кесте көбіне тек тексеруші органдарға көрсету үшін рәсімделетін құжат ретінде қабылданады.
Қызметкерлер саны аз және басқаруда демократиялық қағидалар басым ұйымдарда бұл тәсіл жиі кездеседі: егер қызметкерлерге демалысты қалаған уақытында беру мүмкін болса, алдын ала жоспарланған кесте аса қажет болмауы мүмкін.
Дегенмен заң демалыс кестесінің міндетті түрде болуын талап етеді. Сондықтан, формальды түрде болса да, кестені жасап, бекіту қажет. Тексеру кезінде қиындыққа ұрынбас үшін кестені барынша шынайы жағдайға сай әзірлеген дұрыс.
Кестені бекіту және қызметкерлерді таныстыру
- Демалыс кестесіне кадр қызметінің басшысы қол қояды және ұйым басшысына бекітуге ұсынады.
- Әрбір қызметкер бекітілген кестенің қай жерде орналасқанын білуі тиіс (ақпарат тақтасында, кадр бөлімінде немесе өзге жерде).
- Ең тиімді тәсіл — кестені барлық қызметкерлерге қол қойдыра отырып таныстыру.
- Өндірістік қажеттілікке байланысты өзгерістер енгізілсе, демалыс басталардан кемінде екі апта бұрын хабарлау міндетті.
Еңбек демалысы кестесінің үлгі нысаны
Үлгі (толтыруға арналған құрылым)
__________________________________ (кәсіпорын атауы)
Кезекті еңбек демалысының ______ жылға арналған кестесі
Бекітемін
Директор: ______________________
Қолы: __________________________
Аты-жөні: _______________________
Күні: “____” __________ 20___ ж.
Жауапты тұлға
Кадр қызметінің бастығы: __________________
Қолы: _________________________________
Аты-жөні: ______________________________
| № | Құрылымдық бөлімше | Лауазымы | Аты-жөні | Табельдік нөмірі | Күнтізбелік күн саны | Жоспарланған күні | Нақты күні | Ауыстыру негіздемесі | Болжамды демалыс күні | Ескерту |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Ескерту: Үлгі кесте құрылымын ұйымның ішкі құжат айналымына және қолданылатын есеп жүйесіне сәйкес бейімдеуге болады.