Тұрақты кәсіби мотивация
Қазіргі білім берудегі негізгі сұраныс: ойлайтын, әрекет ететін тұлға
Бүгінгі Қазақстанға қалыптан тыс ойлай алатын, шұғыл шешім қабылдай білетін, белсенді әрі шығармашыл адамдар қажет. Сондықтан сабақта тек білімдік мақсаттарды шешіп қана қоймай, балалардың жеке қасиеттері мен қабілеттерін дамытудың тиімді жолдарын жүйелі түрде қарастырған жөн.
Бұл мақсатқа жетуде қызықты ойындар, ойын-есептер, шығармашылық тапсырмалар және логикалық жаттығулар ерекше мәнге ие. Бастауыш мектеп жасындағы баланың танымдық іс-әрекеті көбіне оқыту үдерісінде қалыптасады, ал осы кезеңде қарым-қатынас тәжірибесінің кеңеюі бұрынғыдан да маңызды бола түседі.
Бастауыш сыныптағы танымдық үдерістердің ерекшелігі
Негізгі іс-әрекет — оқу
Бастауыш сыныптағы баланың негізгі іс-әрекеті — оқу. Дәл осы оқу арқылы таным үдерістері (қабылдау, зейін, ес, қиял, ойлау) қарқынды дамиды.
Қабылдау
Бастауыш сынып оқушысының қабылдауы тұрақсыз және ұйымдастыруды қажет етеді. Сонымен бірге, балада білуге құмарлық пен әуестік айқын байқалады: ол күн сайын жаңа нәрсе ашып, қоршаған ортаны қызығушылықпен қабылдайды.
Зейін
Бұл жаста зейін көбіне еріксіз әрі тұрақсыз болады. Сол себепті бастауыш мектептегі оқыту мен тәрбиелеу үдерісі, негізінен, зейінді тәрбиелеуге бағытталуы тиіс.
Ерікті зейінді қалыптастыру
Мектеп өмірі балалардан ерікті зейінді жаттықтыруды, назарды бір нүктеге шоғырландыру үшін ерік күшін жинақтауды талап етеді. Ерікті зейін оқу мотивтерімен бірге дамиды: оқу іс-әрекетінің табыстылығы үшін жауапкершілікті сезіну күшейеді.
Танымдық қызығушылықтың негізгі көрсеткіштері
Бастауыш сынып оқушыларына жүргізілген бақылаулар танымдық қызығушылықтың бірқатар тұрақты көрсеткіштерін айқындайды:
- Қоршаған ортадағы құбылыстар мен объектілерге және іс-әрекет сипатына қарай таңдамалы қатынас.
- Білім алуға және оны меңгеруге ұмтылыс.
- Таным үдерісі мен танымдық іс-әрекеттің эмоциялық көрінуі.
- Танымдық іс-әрекетте еріктің болуы.
- Бос уақытын тиімді пайдалана білу сипаты.
- Танымдық белсенділіктің жалпы деңгейі.
- Жаңаны білуге құлшыныс.
- Мектепке және оқуға жағымды қатынас.
Мұғалім–оқушы қарым-қатынасы және бағалау мәдениеті
Оқушылардың мінез-құлқы әртүрлі болғандықтан, педагогпен өзара әрекет кезінде келіспеушілік пен жағымсыз қатынастар пайда болуы мүмкін. Мұғаліммен қарым-қатынас сипаты оқушының (әсіресе жеткіншек кезеңде) психологиялық келбетінің қалыптасуына, мектепке бейімделуіне, әлеуметтенуіне және құрдастарымен байланыс орнатуына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі.
Баға нені өлшейді?
Үлгерім бағасына келгенде заңды сұрақ туындайды: бағамен нақты не бағаланады — оқушы жауабының деңгейі ме, әлде қандай жолмен болса да алынған бақылау жұмысының нәтижесі ме? Бағаны әрбір жауап үшін емес, оқушының алдыңғы сабақтармен салыстырғандағы ілгерілеуі үшін қою әділеттірек.
Р. Лемптің ойы осыны дәл көрсетеді: тұрақты түрде “5” алатын оқушымен салыстырғанда, “2” алып жүрген баланың “3” алуы — оның нақты алға жылжуы. Алайда “3” бағасы бағалау иерархиясында “4”-тен төмен тұрғандықтан, ілгерілеудің әсері кейде әлсіреп, баланың өзіндік бағасына кері ықпал етуі мүмкін.
Педагог-психологтың кеңес беру қызметі
Педагог-психологтар оқушылар мен педагогтар арасындағы келіспеушіліктердің алдын алу үшін, сондай-ақ балалардың мінез-құлқы мен жеке ерекшеліктеріне байланысты кәсіби кеңес беру жұмыстарын жүргізеді.
Кімдерге және қандай тақырыпта кеңес беріледі?
- Әкімшілікке, мұғалімдерге, тәрбиешілерге, ата-аналарға: оқыту, тәрбиелеу және бірлескен жұмыс мәселелері бойынша.
- Балаларға: оқу, жетілу, өмірлік және кәсіби өзін-өзі анықтау, ересектермен және құрбыларымен қатынас, өзін-өзі тәрбиелеу бойынша (жеке және топтық).
Қоғамдық және институционалдық деңгейдегі қатысу
Психолог педагогикалық кеңестерге, әдістемелік бірлестіктерге, жалпы мектептік және сыныптық ата-аналар жиналыстарына қатысып, дәріс оқу арқылы педагогтер мен ата-аналардың психологиялық мәдениетін арттыруға ықпал етеді.
Сондай-ақ баланың тағдырына ықпал ететін жағдайлар бойынша (арнайы мекемеге жіберу, қамқорлық, асырап алу және т.б.) сұраныстар түскенде, сәйкес инстанцияларға баланың психикалық даму ерекшеліктері жөнінде кеңесші-сарапшы ретінде қатыса алады.
Өзін-өзі басқару және тәрбие жағдайын жобалау
Өзін-өзі басқаруды ұйымдастыру мәселелері бойынша педагог-психолог балалар мекемесіндегі тәрбиелеу жағдайларын жас ерекшеліктеріне сәйкестендіруге, оқу-тәрбие шараларын психологиялық-педагогикалық негізде жоспарлауға кеңесші ретінде қатысады.
Жетілдіру және психологиялық-педагогикалық түзету жұмыстары
Бұл бағыт педагог-психологтың баланың жеке тұлғалық және даралық қалыптасуына белсенді ықпал етуін білдіреді. Мақсат — әр баланың жас нормаларына сай дамуын қамтамасыз ету, оқыту мен тәрбиелеуде даралықты ескеру, қабілет пен бейімділікті дамытуға педагогикалық ұжымға кәсіби көмек беру.
Бағдарлама құрудың негізгі қағидалары
- 1. Әр жас кезеңінің даму ерекшеліктерін ескере отырып, психикалық дамудың жекелеген жақтарын және тұлғаның тұтас дамуын қамтитын бағдарламаларды әзірлеу және жүзеге асыру.
- 2. Психикалық дамудағы ықтимал ауытқулардың алдын алуға бағытталған түзету бағдарламаларын дайындау және іске асыру.
- 3. Бағдарламаның психологиялық және педагогикалық бөлімдерін кіріктіру: психологиялық бөлігін психолог жоспарлап жүргізеді, ал педагогикалық бөлімі мұғалімдермен, тәрбиешілермен және ата-аналармен бірлесіп әзірленеді.
- 4. Түзету жұмыстарын жеке баламен, балалар тобымен, тәрбиелік іс-шаралар аясында және ата-ананың қатысуын қажет ететін форматта өткізу.
Шектеулер және мамандармен ынтымақтастық
Түзету жұмыстары ауытқу мен бұзылулар орталық жүйке жүйесінің органикалық зақымдануына немесе ауыр психикалық ауруларға байланысты болмаған жағдайда жүргізіледі және, әдетте, әкімшілік-қатаң шараларды талап етпейді. Ал айқын ауытқулар байқалғанда психолог өз құзыреті шегінде сарапшы немесе кеңесші ретінде ғана қатысып, тиісті сала мамандарымен (патопсихолог, дефектолог және т.б.) бірлесе жұмыс істейді.
Психикалық саулық және 5-сыныпқа өтудегі бейімделу
Мектептегі психологиялық қызметтің маңызды міндеттерінің бірі — баланың психикалық саулығын (жан дүниелік және физиологиялық дамуын) қолдау және ортада қолайлы микроклимат қалыптастыру.
Бастауыш мектептен 5-сыныпқа өткенде бейімделу кезеңі жиі дағдарыс сипатымен көрінеді. Орта буындағы оқу талаптарының өзгеруі, әртүрлі мұғалімдердің әдіс-тәсілдерінің алшақтығы, жаңа ережелерге үйрену, үлгерімнің төмендеуі, сондай-ақ ата-ананың жас ерекшелігін ескермей қатаң талап қоюы — баланың эмоциялық жағдайына салмақ түсіреді. Нәтижесінде аффективті мінез көріністері, қарым-қатынаста эмоциялық реакциялар және невротикалық күйзеліс белгілері байқалуы мүмкін.
Бейімделудегі негізгі ресурс — отбасы
Дағдарыстан шығу жолдарын зерттеуде отбасы маңызды объектілердің бірі. Баланың жалпы интеллектісі, арнайы және шығармашылық қабілеттері жанұяның микроортасына тікелей тәуелді.
Педагог-психологтың кәсібилігі және құзыреттілік ұғымы
Педагог-психолог қызметін атқару үшін жан-жақты білім, кәсіби даярлық және мамандықтың мазмұнын терең түсіну қажет. Бұл маманға адамдармен тіл табыса білу, жұмыс жүргізудің әдістемелік шеберлігі, сөйлесу мәдениеті, өзін ұстай білу, ұйымдастырушылық қабілет және сендіре білу дағдылары тән болуы тиіс.
Құзыреттілік дегеніміз не?
Құзыреттілік — қызмет атқарушының жеке мүмкіндігі, білімі мен тәжірибесіне сүйеніп шешім қабылдай алу қабілеті. Ол тек жаттанды білім емес, міндеттерді орындауға даярлық, мәселені талдау, шешім ұсыну, нәтижені бағалау және үдерісті ұтымды түзетіп отыру икемділігі арқылы көрінеді.
Н.С. Розов құзыреттіліктің қырларын мәндік (мәдени контексті түсіну), проблемалық-практикалық (мақсат, міндет, нормаларды тиімді қою және орындау), коммуникативтік (қатысым мәдениеті және ықпал ету) аспектілер арқылы сипаттайды.
Құзыреттілікті бағалаудың өлшемі
Құзыреттілікті адамның ниетімен емес, еңбектің нәтижесімен және сол нәтижеге жеткізетін кәсіби талаптарды орындау сапасымен пайымдау қажет. Құзыреттілік білімдарлықпен тең емес: білім бар болғанымен, дербес және жауапкершілікпен әрекет ету жеткіліксіз болуы мүмкін.
Кәсіби құзыреттіліктің түрлері
- Арнайы құзыреттілік: кәсіби іс-әрекетті жеткілікті деңгейде меңгеру және кәсіби дамуын жобалай білу.
- Әлеуметтік құзыреттілік: бірлесе жұмыс істеу, ынтымақтасу, кәсіби қатысымды меңгеру және әлеуметтік жауапкершілік.
- Тұлғалық құзыреттілік: өзін таныту және дамыту амалдарын меңгеру, кәсіби күйзелістерге қарсы тұру ресурстарын қалыптастыру.
- Даралық құзыреттілік: өз қабілетін жүзеге асыру, кәсіп аясында даралығын дамыту және кәсіби “қартаюға” жол бермеу.
Бір адамда бәрі бірдей қалыптаса бермейді
Құзыреттіліктің аталған түрлері бір адамның бойынан толық табыла бермеуі мүмкін: маман өз саласын жақсы меңгерсе де, қарым-қатынас дағдылары әлсіз болуы немесе өзін дамыту стратегияларын жүзеге асыра алмауы ықтимал. Бұл жағдайда арнайы құзыреттілік жоғары болғанымен, әлеуметтік не тұлғалық құзыреттілік төмен болуы мүмкін.
Ұйымдық жұмыс және кәсіби-әдістемелік бірлестік
Жалпы алғанда, жетекшінің кәсіби-әдістемелік бірлестігі теориялық және практикалық мәселелерді қатар қарастырады: тәрбие үдерісін басқару, оны кешенді жүргізу, жеке адамды ұжымда тәрбиелеу, балалардың шығармашылығын дамыту сияқты тақырыптарды талқылап, оларды оқу-тәрбие үдерісіне енгізудің жолдарын іздестіреді.
Негізгі ұғымдар
- Кәсіп: еңбек іс-әрекетінің белгілі бір түрі.
- Мамандық: кәсіптің ішіндегі нақты бағыт (мысалы, кәсіп — мұғалім, мамандық — физика пәні мұғалімі).
- Профессиограмма: педагогтің идеалды үлгісі, эталоны, моделі.
Жоғары білімнің міндеті
Қоғамдағы өзгерістер қарқынды болған сайын, өзгермелі әлеуметтік-экономикалық үдерістерді талдай алатын, бәсеке жағдайында шешім қабылдап, іске асыра білетін, адам мен өндіріс арасындағы өзара ықпалдастықты ізгілендіре алатын құзыретті мамандарға сұраныс артады. Осыған байланысты жоғары оқу орнының маңызды міндеті — кәсіби тұрғыдан білімдар әрі құзыретті маман даярлау.
Қызметтерді жіктеу: педагог-психолог және сынып жетекшісі
Педагог-психологтың қызметтері
- Ақпараттық: психологиялық ақпарат беру.
- Дамытушылық: ойлау, елестету, тіл сияқты қабілеттерді дамытуға ықпал ету.
- Бақылау-үйлестіруші: тапсырма, жаттығулардың орындалуын қадағалау.
- Қалыптастырушылық: сабақ пен сыныптан тыс әрекетке психологиялық сүйемелдеу.
- Коммуникативтік: ата-анамен, мұғаліммен, әкімшілікпен және мамандармен өзара әрекет.
- Ұйымдастырушылық: оқыту-тәрбие жұмыстарының үйлесімін ұйымдастыру.
- Зерттеушілік: тұлғаны зерттеу, талдау жүргізу.
Сынып жетекшісі мен тәрбиешінің қызметтері
- Ұйымдастырушылық: сынып сағаты, сауалнама, экскурсия және т.б.
- Тәрбиелілік: қабілеттерді қалыптастыру және дамыту.
- Ынталандыру: баланың іс-әрекетіне мотивациялық қолдау.
- Коррекциялық: қайта түзету, қолдау шаралары.
- Диагностикалық: болжамдық зерттеу жүргізу.
- Психопрофилактикалық: кеңес беру, жеке жұмыс.
Педагогикалық қарым-қатынас: кәсіби категория
Педагогикалық қарым-қатынастың мәні мен ерекшеліктері көптеген зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылған. Педагогикалық қарым-қатынас — қарым-қатынастың ерекше түрі және кәсіби категория: ол үнемі білім беруші, дамытушы және тәрбиелеуші қызмет атқарады.
Педагогикалық іс-әрекет — динамикалық үдеріс: ол тәрбиеленушілердің жас ерекшелігіне, оқу жағдайына және әлеуметтік ортаға байланысты өзгеріп, жаңарып отырады.