Мемлекеттік сот
Жоғарғы Сот: мәні мен міндеті
Жоғарғы Сот — мемлекеттің сот жүйесіндегі ең жоғары сот органы. Ол айрықша санаттағы істерді, соның ішінде жоғары лауазымды адамдардың қылмыстары және аса ауыр мемлекеттік қылмыстар туралы істерді қарай алады. Сонымен бірге, ол төменгі соттардың шешімдеріне қатысты шағымдар мен наразылықтар қаралатын ең жоғары инстанция ретінде әрекет етеді.
Негізгі рөлі
Төменгі соттардың қызметіне сот қадағалауын жүзеге асыру, қателерді түзету және сот практикасын біріздендіруге ықпал ету.
Мәртебесі
Құрылу тәртібі мен негізгі өкілеттіктері, әдетте, елдің конституциясымен және конституциялық заңдармен айқындалады.
Әлемдік тәжірибе және конституциялық бақылау
Бірқатар мемлекеттерде Жоғарғы Сот тек кассациялық немесе қадағалау инстанциясы ретінде ғана емес, сонымен қатар конституцияны түсіндіру және мемлекеттік органдар қабылдаған актілердің конституцияға сәйкестігін анықтау сияқты конституциялық бақылау функцияларын да орындайды. Мұндай модель АҚШ, Үндістан, Шри-Ланка, Жапония секілді елдерде кездеседі.
Конституциялық бақылаудың әртүрлі үлгілері
- Кей елдерде бұл міндеттерді Жоғарғы Соттың өзі жүзеге асырады.
- Германия мен Ресей сияқты мемлекеттерде конституциялық бақылау Жоғарғы Сотпен қатар арнайы конституциялық соттарға да жүктелуі мүмкін.
- Қазақстанда конституциялық бақылауды Конституциялық кеңес жүзеге асырады.
Конституциялық соты немесе кеңесі жоқ федеративтік мемлекеттерде Жоғарғы Соттың құзыретіне федерация мен оның субъектілері арасындағы, сондай-ақ субъектілердің өзара дауларын шешу де кіруі мүмкін.
Атауы әр елде әртүрлі
Жоғарғы Сот түрлі мемлекеттерде әртүрлі ресми атаумен белгілі болуы ықтимал: Қазақстан, Австрия, Ирландия, Исландия, Канадада — Жоғарғы Сот; Германияда — Жоғары федералдық сот; Италияда — Жоғары кассациялық сот; Грекияда — Ареопаг; Эстонияда — Мемлекеттік сот; Швейцарияда — Федералдық сот және т.б.
Қазақстандағы тарихи даму
Дәстүрлі құқықтық тәжірибе
Дәстүрлі қазақ қоғамында дау-жанжалдарды билер соты реттеп отырған. Қазақ хандығы күшейіп, біртұтас мемлекетке айналған кезеңде жыл сайын шақырылатын билер кеңесі қазіргі ұғымдағы парламент пен Жоғарғы Соттың кейбір функцияларын қатар атқарған.
Кеңестік кезең және құқықтық институттардың қалыптасуы
Кеңестік дәуірдің алғашқы жылдарында Жоғарғы Сот билігін әртүрлі құрылымдар атқарды: Қырғыз (Қазақ) АКСР революциялық трибуналы (1921–1923), РКФСР Жоғарғы Сотының Қазақ бөлімі (1923–1929), Қазақ АКСР Жоғарғы соты (1929–1936).
1937 жылғы 3 ақпанда қабылданған Қазақ КСР Конституциясында сот органдары мен прокуратура қызметін ұйымдастырудың тәртібі белгіленді.
1970 жылғы 31 тамызда КСРО Әділет министрлігінің қаулысына сәйкес одақтас республикаларда әділет министрліктері құрылды.
Тәуелсіздік кезеңіндегі конституциялық және институционалдық өзгерістер
1990 жылғы 23 қарашада “Қазақ КСР-нің сот құрылымы” туралы конституциялық заңға өзгерістер енгізіліп, әскери сот алқасы құрылды. 1992 жылғы 22 желтоқсанда заң “Әскери соттар” атты арнайы тараумен толықтырылды.
1993 жылғы 28 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Конституциясында сот билігіне арнайы тарау арналды: сот билігі Конституциялық соттың (қазіргі Конституциялық кеңес), Жоғарғы соттың және Жоғары төрелік соттың, сондай-ақ заң бойынша құрылатын төменгі соттардың құзырында екені көрсетілді.
1994 жылғы 12 ақпанда Президенттің құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы туралы Жарлығы қабылданып, сот жүйесін реформалаудың негізгі бағыттары айқындалды. Жалпы соттар мен төрелік соттарды бөлек жүйе ретінде ұстаудың қажетсіздігі атап өтілді.
1995 жылғы 30 тамызда қабылданған жаңа Конституция осы қағидаттарды бекітті. 1995 жылғы 20 желтоқсанда “Қазақстан Республикасындағы соттар және судьялардың мәртебесі туралы” конституциялық заң күші бар Жарлық жарияланып, бұрын дербес жұмыс істеген Төрелік сот Жоғарғы Соттың құрамына енгізілді.
2000 жылғы 25 желтоқсанда қабылданған “Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы” Конституциялық заң сот жүйесіндегі реформаларды одан әрі дамытты: Жоғарғы Сот құрамындағы әскери алқа таратылып, жаңа құрылым айқындалды.
Құрылым, алқалар және өкілеттіктер
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты — азаматтық, қылмыстық, әкімшілік және өзге де істер бойынша елдегі ең жоғары сот органы. Ол төменгі соттардың қызметіне сот қадағалауын жүзеге асырады, сот практикасын зерделеп қорытады, сот статистикасын талдайды және заңнаманы қолдану барысында туындайтын мәселелер бойынша түсіндірмелер береді. Сондай-ақ, заңи бастамашылық құқығын пайдалануға құқылы.
Істерді қарау форматы
Істерді өз құзыреті шегінде бірінші саты, апелляция, қадағалау тәртібімен, сондай-ақ жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қарай алады.
Процестік негіз
Заңи шешім шығару құзыреті Азаматтық іс жүргізу және Қылмыстық іс жүргізу кодекстеріне сәйкес айқындалады.
Судьяларға талап
Негізгі өлшемдер: мол кәсіби тәжірибе, жоғары біліктілік және мінсіз бедел. Көп елде өкілеттік жас шегіне (әдетте 65–70 жас) дейін шектеледі.
Құрамы және негізгі органдары
Жоғарғы Сот төрағадан, алқа төрағаларынан және судьялардан тұрады. Судьялардың жалпы санын Жоғарғы Сот төрағасының ұсынуымен Қазақстан Республикасының Президенті белгілейді.
Қадағалау алқасы
Жыл сайын жалпы отырыста жасырын дауыс беру арқылы сайланатын судьялардан құралады.
Азаматтық істер жөніндегі алқа
Құрамын талқылаудан кейін Жоғарғы Сот төрағасы бекітеді; мамандандырылған құрамдар құрылуы мүмкін.
Қылмыстық істер жөніндегі алқа
Құрамын талқылаудан кейін Жоғарғы Сот төрағасы бекітеді; мамандандыру қағидасы қолданылуы мүмкін.
Соттың жалпы отырысы
Алқалар құрамын айқындауға, практикаға талдау жасауға және нормативтік қаулылар қабылдауға қатысады.
Тағайындау тәжірибесі (жалпы шолу)
Әлемдік тәжірибеде Жоғарғы Сот судьяларын мемлекет басшысы дербес немесе парламенттің келісімімен тағайындайды. Мысалы, АҚШ-та Жоғарғы Сот судьяларын Президент Сенаттың кеңесі мен келісімі арқылы тағайындайды. Парламенттік елдерде бұл үдерісте үкіметтің рөлі айқын болуы мүмкін. Көптеген мемлекетте кандидаттарды ұсынуға сот қоғамдастығы органдары немесе арнайы комиссиялар қатысады.
Төраға, алқа төрағалары және жалпы отырыс
Жоғарғы Сот төрағасының өкілеттіктері
- Судьялардың істерді қарауын ұйымдастырады және қадағалау алқасын басқарады.
- Жалпы отырыстарды шақырады және төрағалық етеді.
- Нормативтік қаулылар қабылдау үшін материалдар енгізеді.
- Жалпы отырыс хатшысы мен ғылыми-консультациялық кеңес мүшелерінің кандидатураларын бекітуге ұсынады.
- Алқалардың жұмысын үйлестіреді, жұмыс жоспарын бекітеді, кеңсеге жалпы басшылық жасайды.
- Мемлекеттік органдармен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимылда сот жүйесінің мүддесін білдіреді.
- Кез келген судьяға қатысты тәртіптік іс қозғау туралы мәселе қоюға құқылы.
Алқа төрағаларының функциялары
- Алқа отырыстарына төрағалық етеді.
- Сот статистикасын жүргізу, практика зерделеу және жинақтау жұмыстарын ұйымдастырады.
- Жалпы отырысқа материалдар дайындауды қамтамасыз етеді және алқа қызметі туралы ақпарат береді.
- Заңда көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Жалпы отырыстың құзыреті
Құрылымдық шешімдер
Алқалардың сандық құрамын белгілейді және қадағалау алқасына судьялар сайлайды.
Практиканы біріздендіру
Сот практикасын зерделейді, заңдарды қолдану мәселелері бойынша нормативтік қаулылар қабылдайды.
Кадрлық рәсімдер
Төрағалар мен судьялардың бос лауазымдарына кандидатураларды талқылап, қорытынды береді.
Қатысу тәртібі
Кемінде үштен екі судья қатысса — заңды. Мәжілістерге Бас прокурор мен әділет министрі қатысады, қажет болса өзге өкілдер шақырылуы мүмкін.
Жоғарғы Соттың шешімдері, әдетте, түпкілікті шешімдер болып табылады және апелляциялық тәртіппен қайта шағым жасауға не наразылық білдіруге жатпайды.
Әділет біліктілік алқасы: іріктеу және тәуелсіздік кепілдігі
Қазақстанда судья кадрларын іріктеу сапасын арттыру және судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету мақсатында дербес институттар жұмыс істейді. 2001 жылғы 11 шілдеде қабылданған “Қазақстан Республикасының Әділет біліктілік алқасы туралы” Заң алқаның мәртебесін, қалыптасу және жұмысын ұйымдастыру тәртібін айқындады.
Негізгі міндеттері
- Аудандық және оған теңестірілген соттар төрағалары мен судьяларының бос орындарына кандидаттарды сапалы іріктеуді қамтамасыз ету.
- Кандидаттар бойынша ұсынымдар беру.
- Судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге ықпал ету.
Өкілеттіктері
- Судья болуға үміткер азаматтардан біліктілік емтихандарын қабылдау.
- Аудандық немесе оған теңестірілген сот судьясы мен төрағасы қызметіне тағайындау туралы ұсыным беру.
- Емтихан тапсырған адамдардың есебін жүргізу.
- Аудандық немесе оған теңестірілген сот судьясы мен төрағасының отставкасы немесе отставканы тоқтату мәселелерін қарау.
- Қызметтен босату туралы ұсыным шығару.
Құрамы және жұмысын ұйымдастыру
Төраға
Қазақстан Республикасы Президенті тағайындайды.
Өкілдік құрам
Мәжілістен — 2 депутат; Жоғарғы Соттың жалпы отырысы сайлаған — 7 судья; Бас прокурор тағайындайтын — прокурор.
Ғылым және әділет саласы
Уәкілетті органмен келісілген құқық пәнінің оқытушысы мен заңгер-ғалым; Әділет министрлігі тағайындайтын әділет органы қызметкері.
Жұмысты ұйымдастыру үшін алқа өз құрамынан ашық дауыс беру арқылы екі жыл мерзімге хатшы сайлайды. Алқа мүшелерінің өкілеттік мерзімі — екі жыл.