Кәсіби талкылау құқық қорғау органдарының қолданылатын құқық нормалары бойынша азаматтарға, занды тұлғаларға түсінік беруі
Құқық нормаларын талқылау — құқықты дұрыс түсіну мен біркелкі қолдануды қамтамасыз ететін маңызды құқықтық қызмет. Талқылау түрлері әдетте субъектілері, тәсілдері және көлемі бойынша жіктеледі.
I. Субъектілері бойынша талқылау
1) Ресми талқылау
Ресми талқылау арнайы құзыреті бар мемлекеттік органдар мен уәкілетті субъектілер арқылы жүзеге асырылады. Ол құқық нормасының мазмұнын нақтылап, құқық қолдану тәжірибесінде бірізділікті күшейтеді.
- Біріншіден: арнайы құқықтық актімен (кесіммен) рәсімделеді.
- Екіншіден: талқылау нәтижесі түсіндірілген норманы қолдануда барлық субъектілер үшін міндетті болып саналады.
- Үшіншіден: норманы бір мағынада ұғынуға мүмкіндік береді және құқық қолданудағы қателіктердің алдын алады.
Ресми талқылау нормативтік және казуальдық болып бөлінеді.
Нормативтік талқылау
Бұл жағдайда құқық нормасына берілген түсініктің өзі жалпыға міндетті сипат алып, көп рет қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, Қазақстан Республикасының «Нормативтік құқықтық актілер туралы» заңында заңға сәйкес қабылданған кесімдер ресми түрде оларды қабылдаған органмен талқыланатыны көрсетіледі.
Нормативтік талқылаудың субъектісі ретінде әділсот органдары да, соның ішінде Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты бола алады. Жоғарғы Сот Пленумының қаулылары сот тәжірибесінде қолданылатын заңдар мен заңға сәйкес қабылданған нормативтік құқықтық кесімдерге түсініктеме береді және оларды, негізінен, сот органдары пайдаланады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 81-бабында Жоғарғы Соттың сот практикасының мәселелері бойынша түсініктемелер беріп отыратыны атап көрсетілген.
Казуальдық талқылау
Нақты қаралған іс бойынша қолданылатын құқық нормасына түсінік беру. Мұндай талқылау құқық қолдану барысында арнайы құзыреті бар органдардың шешімдерінде, сондай-ақ соттардың үкімдері мен шешімдерінде көрініс табады. Ол соттық және әкімшілік болып екіге бөлінеді.
2) Ресми емес талқылау
Ресми емес талқылау заң күші жоқ, яғни құқық нормаларын жүзеге асыруда субъектілер үшін міндетті болып табылмайтын түсіндірме. Көбіне кеңес беру сипатында болады.
Ресми емес талқылаудың негізгі түрлері:
Кәдімгі талқылау
Кез келген адамның өз білімі мен тәжірибесі деңгейінде заңға және оның нормаларына түсінік беруі. Мысалы, референдум барысында азаматтардың өз пікірлерін білдіруі.
Кәсіби талқылау
Құқық қорғау органдары мен заң саласының мамандарының қолданылатын нормалар бойынша азаматтарға және заңды тұлғаларға түсінік беруі. Мұны, әдетте, арнайы заң білімі бар субъектілер жүзеге асырады.
Доктриналдық талқылау
Заңгер-ғалымдар мен ғылыми мекемелердің мақалаларда, монографияларда және комментарийлерде беретін түсіндірмелері. Бұл талқылау заңдарды жетілдіруде, тиімділігін арттыруда және құқық нормаларындағы кемшіліктерді анықтауда маңызды рөл атқарады.
Көрнекті заңгер ғалым Е.Б. Әбдірасұлов доктриналдық талқылаудың субъектілері ретінде: ғылыми зерттеумен айналысатын ірі ғалымдарды; құқықтық доктрина қалыптастыратын ғылыми ұжымдар мен институттарды; түрлі органдармен тәжірибелік байланыстағы заңгер-ғалымдарды; сондай-ақ кәсіби интерпретация деңгейінен жоғары талдау жүргізетін тәжірибелі практик-мамандарды атап көрсетеді.
II. Тәсілдері бойынша талқылау
Құқық нормаларын түсіндіруде қолданылатын тәсілдер мәтіннің мағынасы мен құқықтық жүйедегі орнын жан-жақты ашуға көмектеседі.
1) Тарихи-саяси талқылау
Нормативтік құқықтық кесімдердің қабылданған кезеңдегі тарихи жағдайларын түсіну арқылы олардың негізгі мақсаттарын айқындау және зерттеу.
2) Логикалық талқылау
Логика заңдарын қолдана отырып, заң мәтініндегі ұғымдар мен категориялардың байланысын, арақатынасын талдау арқылы түсінік беру.
3) Арнайы-заңдық (терминологиялық) талқылау
Заң техникасында қолданылатын арнайы терминдерді түсіндіру және мазмұнын ашу.
4) Жүйелілік талқылау
Құқық нормасының құқық институттарымен және құқық салаларымен байланысын, жүйедегі орнын анықтау арқылы түсіндіру. Нәтижесінде норма басқа нормалармен салыстырылып, шектес салалармен арақатынасы айқындалады.
5) Грамматикалық талқылау
Құқық нормасының мәтініне, сөздердің құрылымы мен мағыналық байланысына талдау жасау арқылы мазмұнын ұғыну.
III. Көлемі бойынша талқылау
Бұл жіктеу норманың мәтіндік көрінісі мен шынайы мазмұнының арақатынасына сүйенеді.
1) Сөзбе-сөз талқылау
Құқық нормасының мәтіні оның мазмұнын дәл көрсетеді. Сондықтан оны түсінуде, әдетте, айтарлықтай қиындық туындамайды.
2) Кеңейтілген талқылау
Норманың толық мазмұны оның сөздік мағынасынан кеңірек болып түсіндіріледі. Мысалы, Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабының 1-тармағында: «Судья сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және Конституция мен заңға ғана бағынады» делінген. Бұл қағида іс жүзінде судьяның тек Конституция мен заңдарға ғана емес, сондай-ақ өзге де нормативтік құқықтық актілерге сүйенетінін ескеруді талап етеді.
Сондай-ақ құқық нормалары мәтінінде «және басқалар», «өзгеше көзделмесе», «басқа құжаттар», «басқа да мүлік» сияқты тіркестер кездескен жағдайда кеңейтілген талқылау жиі қолданылады.
3) Шектелген талқылау
Норманың мазмұны мәтіндегі сөздік көлемінен тар шеңберде қолданылады, яғни норма барлық жағдайға бірдей таралмайды. Мысалы, Қазақстан Республикасы Конституциясының 36-бабында: «Қазақстан Республикасын қорғау — оның әрбір азаматының қасиетті борышы және парызы» деп көрсетілген. Алайда бұл міндетті барлық азаматтар бірдей орындай алмайды: әрекет қабілеттілігі жоқ адамдарға Отан қорғау борышы нақты мағынада жүктелмейді.
Тағы бір мысал: Конституцияның 27-бабының 3-тармағында кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалардың еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті екені айтылады. Бұл талап шектелген талқылауды қажет етуі мүмкін: ата-аналық міндеттерін өрескел бұзып, баласын тастап кеткен немесе қамқорлық жасамаған ата-анаға қатысты міндеттің қолданылуы мәселесі туындайды.
Қорытынды
Құқық нормаларын талқылау — құқықтың мәнін ашып, оны біркелкі әрі әділ қолдануға бағытталған құрал. Субъектілері бойынша (ресми және ресми емес), тәсілдері бойынша (тарихи-саяси, логикалық, арнайы-заңдық, жүйелілік, грамматикалық) және көлемі бойынша (сөзбе-сөз, кеңейтілген, шектелген) жіктеу құқықтық түсіндірудің табиғатын жүйелі түрде ұғынуға мүмкіндік береді.