Құқықтық психология болып жатқан оқиғалар мен құбылыстардан қызбалықпен, тіпті есі кете терең әсер алуға қабілетті адамға тән психикамен байланысты
Құқықтық психологияның мәні
Құқықтық психология — адамның болып жатқан оқиғалар мен құбылыстарды эмоциялық тұрғыдан аса терең қабылдау қабілетімен байланысты психикалық қыр. Ол құқықтық санада көбіне стихиялы түрде қалыптасып, құқыққа және құқықтық шындыққа деген көзқарасты сезім, көңіл күй, ұнамдылық пен ұнамсыздық, реніш түрінде білдіреді.
Сезімнің көріністері
- Жасалған қылмысқа ашыну және жәбірленушіге жанашырлық.
- Әділ сот үкіміне қанағаттану сезімі.
- Қылмыстық жазадан қорқу немесе Конституцияны құрметтеу.
Неге бұл маңызды?
Құқықтық сезімдер мен көңіл күй адамның құқыққа қатынасын «тірі» етеді: ол нормаларды тек білу деңгейінде емес, бағалау және қабылдау деңгейінде де іске қосады.
Құқықтық санадағы эмоциялық реакциялар адамдардың құқықты ұстануына да, құқықтан ауытқуына да ықпал етуі мүмкін.
Әлеуметтік ортаның ықпалы
Құқықтық сезімдер мен көңіл күй көбіне әлеуметтік ортаның, яғни адамның тікелей араласатын кеңістігінің ықпалымен қалыптасады. Социологиялық зерттеулер адамның белгілі бір ортада болғанда, өзге адамдармен белсенді байланыс жасамайтын кезімен салыстырғанда, жиі түрде мүлде басқаша сезініп, ойлап, әрекет ететінін көрсетеді.
Құқықтық сананың деңгейін бағалау үшін
Жеке адамның құқықтық санасының деңгейі мен ерекшеліктерін анықтау үшін оның:
Отбасының
құндылықтық бағдарын
Ұжымының
әлеуметтік нормаларын
Бейресми топтарының
ықпалын
Әлеуметтік жіктердің
бағдарларын
Құқықтық сананың құбылмалы және тұрақты элементтері
Құбылмалы элемент: көңіл күй
Құқықтық сананың ең құбылмалы элементі — көңіл күй. Ол жиі өзгеріп отырады және құқықтық идеяларды тарату арқылы иландыру мен көтермелеуге сәйкес келетін саналы ықпалға бейім болуы мүмкін.
Тұрақты элемент: әдет-ғұрып пен дәстүр
Адамдардың дағдысына, тұрмыс салтына сіңген әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер құқықтық сананың салыстырмалы түрде тұрақты элементтерін айқындайды. Бұл ықпал түрлі құқық салаларында да байқалады.
Құқық салаларындағы көріністер
Қылмыстық, қылмыстық-атқару, әкімшілік және азаматтық құқықта қоғамның құқықтық санасы арқылы (және оның мақұлдауы арқылы) әдет-ғұрыппен, сеніммен бекіген қағидалар кездеседі. Мысалы, кінәдан арылу, келтірілген зиянды «жуып-шаю», моральдық нұқсанның орнын толтыру туралы түсініктер құқықтық тәжірибеде түрлі нысанда көрініс табуы мүмкін.
Дәнекер элемент: өзін-өзі құқықтық бағалау
Құқықтық санадағы дәнекер элемент — жеке адамның өз әрекеттерінің заңдылығын бағалауы. Ниятты, мотивті және қылықты дер кезінде әрі сын көзбен бағалай алу адамның мінез-құлқындағы реттеушілік және алдын алушылық рөлді күшейтеді немесе, керісінше, белсендіру ықпалын тудыруы мүмкін.
Өзін-өзі бағалаудың белгілері
- Заңды әрекеттеріне қанағаттану.
- Істеген ісі үшін ұялу және өкініш сезімі.
Ар-ожданның тежеуші күші
Ұялу мен өкіну — ар-ожданның көрінісі ретінде — мінез-құлықтағы құқықтық ауытқуды тежей алады. Бұл сезімдер адамды өз әрекетінің салдарын қайта пайымдауға және заңға сай таңдауға жетелейді.
Қорытынды: ішкі бақылауды қалыптастыру
Жеке адамның құқықтық психологиясында ішкі өзін-өзі бағалау дағдысын қалыптастыру — құқықтық тәрбиенің және жалпы әлеуметтендіру процесінің маңызды міндеті. Ішкі бақылау күшейген сайын құқық нормалары сыртқы талап ретінде ғана емес, адамның жеке ұстанымына айналады.