Караханид мемлекетіндегі негізгі әлеуметтік - саяси институт әскери лендік жүйеболды
Қазақстан территориясындағы салық пен салық салу дамуы
Қазақстан территориясындағы салық және салық салу эволюциясының өзіндік, спецификалық теориялық негізі бар. Бұл, Карл Маркстың көшпелі тайпалар мен халықтарда отырықшыларға қарағанда меншік, айырбас және ақша қатынастары ертерек дамиды деген белгілі тұжырымымен байланысты.
Негізгі идея
Көшпелі қоғамдарда меншік, айырбас және ақша қатынастарының ертерек қалыптасуы салықтық міндеттемелердің де ерте пайда болуына ықпал етті.
Ерте кезеңдер: жеке меншік және борыштылықтың қалыптасуы
Жеке меншіктің пайда болуы және жерді жеке меншікке иеленудің қалыптасуы туралы б.з.д. I мыңжылдықтан сақталған материалдық (қабірлер, тиындар) және жазба деректер бар.
Ерте орта ғасырдағы мемлекеттердің (Батыс Түрік және Түргеш қағанаттары) даму кезеңінде жеке меншіктің нығаюымен бірге борыштылық мәселелері де жазба деректерде кеңінен көрініс тапқан. Борыштылықтың негізгі түрі әскери борыштылық болды (басқаша айтқанда, «қан салығы»).
Әскери борыштылық
Васcал тайпалардың ер азамат-жауынгерлері сюзерен тайпаның әскери құрамына енгізіліп, бағынудың бір тетігі ретінде міндет атқарды.
Алым төлеу арқылы бағыну
Бағыну қатынастары көбіне алым төлеумен нығайтылды, бұл кейінгі салықтық тәжірибелердің алғышартына айналды.
Бағындырылған тайпалардан және әскери жорықтар кезінде тұтқындалған адамдардан құлдар категориясы қалыптасты. Алайда бұл ұғымды классикалық мағынадағы «раб-нұл» ретінде тікелей түсіндіруге болмайды: кей жағдайларда «құл-тайпалар» вассал тайпалар ретінде қарастырылып, сюзерен тайпаларға елтірі мен аң терісі түрінде алым-салық төлеуге міндеттелді.
Кейінгі орта ғасырлар (X–XIV): Қараханидтер және әскери-лендік жүйе
Кейінгі орта ғасырлар кезеңінде (X–XIV ғғ.) феодалдық негізде құрылған, өзге мемлекеттерден экономикалық және әлеуметтік қырлары бойынша ерекшеленген Қараханидтер қағанатының мемлекеттік-әкімшілік жүйесі айрықша болды. Бұл мемлекеттегі негізгі әлеуметтік-саяси институт — әскери-лендік жүйе.
Терминдер
- Инта
- Бұрын мемлекет пайдасына түсетін салықты белгілі бір аумақтан жинау құқығын беру қағидасы.
- Мукта
- Интаны ұстанушы тұлға (араб термині).
- Иктарар
- Интаны ұстанушы тұлға (парсы термині).
Иктаның Қазақстан территориясында таралуына қатысты дерекнамаларда көбіне жанама мәліметтер ғана сақталған. Дегенмен, Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерінің шаруашылық және саяси өмірінде икта институты маңызды рөл атқарды.
Низам әл-Мүлканың түсіндіруі
Мукта өзіне заңды түрде жүктелген алым-салықты халықтан жинауы тиіс; алым-салық төленгеннен кейін халықтың өзі, мүлкі, әйелдері мен балалары, сондай-ақ олардың заттары мен иеліктері қауіпсіздікте болуы керек.
Икта институты (жерді иелену нысаны ретінде) шаруалардың иктадарға заңды түрде алдын ала бекітілуін міндетті түрде көздемеді. Соған қарамастан, ол икта ұстанушыға жүйелі табыс алуды қамтамасыз етті және оның белгілі бір жерде тұрақты отыруын да міндеттемеді. Көшпелі иктадарлар өз өмір салтын сақтай отырып, жергілікті халықтан және қаладан ауыл шаруашылық өнімдері мен түсімдері түрінде табысты жүйелі түрде алып отырды.
Уақыт өте икта иеленушілер тек алым-салық жинаумен шектелмей, жерді және салық төлейтін шаруаларды өз қарамағына алуға ұмтылды. Мұның астарында феодалдардың жерге деген құқығын кеңейту, феодалдық жер меншігін нығайту және табыс алу құқығын біртіндеп жер рентасын алу құқығына айналдыру тенденциясы жатты.
Иктамен қатар болған өзге жер иелену түрлері
Иктамен бірге жерді иеленудің басқа да түрлері қолданылды. Қараханид билеушілері қазынаға салық түсімі ретінде және шартты, уақытша жер беру қоры ретінде пайдаланылған ірі жер учаскелеріне ие болды. Бұл жерлердің бір бөлігі Қарахан әулетінің жауларынан конфискеленсе, енді бір бөлігі мемлекет тарапынан алынған жерлерден қалыптасты.
Қазыналық жерлер
Мемлекеттік табыстың маңызды көзі; кейде уақытша үлестіру қоры ретінде де қолданылды.
Конфискеленген жерлер
Әулет қарсыластарының иеліктерінен алынған жерлер мемлекеттік қорды толықтырды.
Вакфтық жерлер
Мұсылман дінбасыларының материалдық базасы; мұндай жерлерден мемлекет пайдасына салық алынбады.
Орта Азиядағы тәжірибеге ұқсас түрде, Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Қазақстанның отырықшы егіншілік аймақтарында эксплуатацияның бір түрі ретінде үлестестік (үлескерлік) кең тарады. Парсы-тәжік дерекнамаларында үлескерлер музари немесе барзигар деп аталады.
Қорытынды
Қазақстан территориясындағы салықтық қатынастар әскери міндеткерліктен бастап, икта және вакф сияқты институттар арқылы күрделене түсті. Бұл үдеріс жер иелену формаларының өзгеруімен және феодалдық табыстың тұрақты көздерін қалыптастырумен тығыз байланысты болды.