Күлтегін және Тоныкөк жырлары туралы қазақша реферат
Күлтегін тұлғасы және Орхон жазбаларының тарихи негізі
Күлтегін (684–731) — ежелгі Түркі мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы, өз дәуірінің белгілі қоғамдық қайраткері. Ол Құтлұғ (Елтеріс) қағанның кенже ұлы еді.
Қапаған қаған 716 жылы қаза тапқаннан кейін Күлтегін түркі әскерін басқаруға көшеді. Қапаған соғыста мерт болған соң, Күлтегін оның ұрпақтарын биліктен шеттетіп, өз ағасы Моғиланды (кейін Білге қаған атанған) күллі Түрік елінің қағаны етіп көтереді.
Күлтегін көптеген шайқастарда жеңіске жетіп, қабілетті қолбасшы ретінде танылды. Оның ерлігі мен елдік мұраты Білге қаған және данагөй кеңесші Тоныкөкпен қатар VIII ғасырдағы тасқа қашалған Орхон ескерткіштерінде жыр түрінде көрініс тапты.
Зерттелуі және әдеби мұра ретіндегі орны
Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк құрметіне арналған руникалық жазба ескерткіштерді әдебиеттану тұрғысынан жан-жақты зерттеген ғалымдардың бірі — кеңестік зерттеуші И.В. Стеблева. Бұл жазбалар бүгінгі әдебиеттануда ежелгі түркі халықтарының көне әдеби үлгілері, поэзиялық туынды ретінде танылады.
Маңызды тұжырым
Орхон жазбалары — тек тарихи дерек қана емес, көркем ой мен поэтикалық құрылымы бар ежелгі түркі әдеби дәстүрінің айқын үлгісі.
Жанрлық табиғаты туралы пікірталас
1) Тек тарих деп қараған көзқарас
Бір пікір бойынша, Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк ескерткіштері көркем әдебиетке, әсіресе поэзияға қатысы жоқ, Түрік қағанатының дәлме-дәл жазылған тарихы ретінде бағаланды.
2) Поэзиялық туынды деп таныған көзқарас
Екінші пікір бұл мәтіндерде поэзияға тән белгілер толық бар екенін, олардың ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне сүйенген көркем туынды екенін дәлелдеуге ұмтылды.
Осы екі түрлі көзқарас ұзақ жылдар бойы әдебиетшілер, тілшілер, тарихшылар арасында пікірталас туғызды. Қазіргі ғылыми түсінік бойынша, бұл ескерткіштердің көркем туынды екеніне күмән келтірілмейді.
Эпостық сипат және М. Әуезов бағасы
Орхон ескерткіштерін поэзия, ерлік жыры ретінде алғаш бағалаған ғалымдардың бірі — академик-жазушы М. Әуезов. Ол руникалық мәтіндердің мазмұны мен сипатына тоқталып, олардың бойында эпостық баяндау сазы басым екенін атап өткен.
Бұл жазбаларда рулар мен тайпалардың кескілескен шайқастары, соғыс көріністері, батырлар ерлігі, жорық шежіресі кең суреттеледі. Көп мәтінде Күлтегін ежелгі жырлардағыдай «жеңілуді білмейтін» батыр бейнесінде беріледі.
Баяндау желісі хронологиялық тәртіппен құрылып, Күлтегіннің 16 жасынан 47 жасына дейінгі, яғни өмірінің соңына дейінгі ерлік істері жүйелі түрде айтылады. Бұл құрылым батырлық дастандарда кейіпкердің жастық шағынан бастап, өмірінің ақырына дейінгі ерліктерді жырлайтын дәстүрмен үндес.
Өлшем, ырғақ және поэтикалық тіл
Бұл жәдігерліктердің поэзиялық сипатын мазмұны мен пішіні арқылы ғана емес, ырғақтық құрылысы арқылы да дәлелдеуде И.В. Стеблеваның еңбегі ерекше. Ол Орхон ескерткіштерінің өлшемі әрі буынға, әрі екпінге негізделетінін, ырғақ пен шумақ, тармақ пен бунақ жүйесі сол буын мен екпіннің өзара байланысынан туатынын көрсетті.
Мұндай тұжырымның теориялық та, практикалық та мәні зор: мәтін авторлары әдеби тілге дауыс ырғағы мен дыбыс қайталау тәсілдері арқылы айрықша ажар беруге ұмтылғанын аңғартады.
Қырғыз, құрықан, отыз татар, Қытай татабы — бәрі жау еді. Әкем қаған осынша қырық жеті рет аттанды.