Алтын қоры

Тағайындалатын валюта бағамы: мәні және оны ұстап тұру тәсілдері

Тағайындалатын (бекітілетін) валюта бағамы — мемлекеттің ұлттық валютаның айырбас бағамын белгілі бір деңгейде ұстап тұруға саналы түрде араласатын режимі. Еркін өзгермелі бағамнан айырмашылығы, мұнда нарықтағы тапшылық немесе артықшылық автоматты түрде жойыла бермейді: егер шетел валютасына сұраныс өсіп, тапшылық пайда болса, оны мемлекет өзі өтеуі керек. Дәл осы міндет — тағайындалатын бағам жүйесіндегі ең күрделі мәселелердің бірі.

Бағамды тұрақтандырудың негізгі құралдары

1) Резервтерді пайдалану

Ең қарапайым әрі кең таралған тәсіл — мемлекеттің алтын-валюта резервтері арқылы нарыққа ықпал етуі. Егер бұрынғы кезеңдерде сауда балансы оң болып, ел біраз шетел валютасын жинаса, ол қор мемлекет иелігінде сақталады да, бағамға қысым күшейген кезде интервенция жасауға жұмсалады.

Әлсіз жағы: егер теріс сальдо ұзаққа созылса, резервтер сарқылып, мемлекет бұл саясаттан бас тартуға мәжбүр болуы мүмкін.

2) Сауда саясаты

Бағамды бірқалыпты ұстау үшін мемлекет импортты (шетел валютасына сұранысты) шектеуі және экспортты (ұлттық валютаға сұранысты) ынталандыруы мүмкін. Импортты квота енгізу немесе қосымша салық салу арқылы қысқартуға болады.

Әлсіз жағы: қолдан жасалған шектеулер экономиканың дамуын тежеп, бәсекені әлсіретуі ықтимал.

3) Валюталық бақылау және оңтайландыру

Бұл тәсілде мемлекет экспорттаушыларды тапқан шетел валютасын міндетті түрде өткізуге міндеттейді. Жиналған шетел валютасы импорттаушыларға бөлінеді. Нәтижесінде импорт көлемі елдің экспорттық түсіміне тәуелді болады.

Негізгі кемшіліктері

сауда қатынастарының бұзылуы;
кемсітушілік тәуекелі;
тауар таңдау мүмкіндігінің шектелуі;
қара нарықтың пайда болуы.

4) Ішкі макроэкономикалық реттеу

Салық-бюджет және ақша-несие саясаты арқылы шетел валютасына сұраныс төмендетіледі. Мысалы, ішкі сұранысты тежейтін шаралар импорт көлемін азайтып, валюталық нарықтағы қысымды әлсіретуі мүмкін.

Валюта бағамы жүйелерінің негізгі түрлері

Соңғы ғасырларда әлемдік тәжірибеде валюталық бағамды ұйымдастырудың бірнеше ірі үлгісі қалыптасты. Олардың әрқайсысы бағам тұрақтылығы, жұмыспен қамту, инфляция және халықаралық сауда арасындағы тепе-теңдікті әртүрлі жолмен шешуге тырысты.

Алтын стандарты (1879–1934)

Алтын стандарты кезінде ұлттық валюта белгілі бір мөлшердегі алтынға бекітілді. Валюта бағамы елдер валютасындағы алтын құрамының арақатынасымен анықталды. Бұл жүйе тағайындалатын бағамның артықшылықтары мен кемшіліктерін айқын көрсеткен тарихи мысал саналады.

Алтын стандарттың жұмыс істеу шарттары

1. ұлттық валютаның алтын құрамын (салмағын) белгілеу;
2. алтын қоры мен ішкі ақша көлемі арасында тепе-теңдік сақтау;
3. алтын импорты мен экспортына кедергі келтірмеу.

Мысалы, доллардың алтын құрамы 25 грамм, ал фунттікі 50 грамм болса, онда 1 фунт = 2 доллар. Іс жүзінде тасымалдау, сақтандыру сияқты шығындар аз да болса қосылады. Егер 50 грамм алтынды тасымалдауға кететін жиынтық шығынды 3 цент деп алсақ, америкалықтар 1 фунт үшін 2,03 доллар төлейді. Бағам осы деңгейден жоғары болса, алтынның АҚШ-тан сыртқа ағылуы басталады (алтынның экспорттық нүктесі). Керісінше, бағам 1,97-ге дейін төмендесе, алтын АҚШ-қа ағады (алтынның импорттық нүктесі).

Макроэкономикалық әсері

Фунтқа сұраныс өсіп, алтын АҚШ-тан кете бастаса, ақша массасы қысқарады. Бұл жалпы сұраныстың төмендеуіне, өндіріс пен жұмыспен қамтудың азаюына, бағаның төмендеуіне және пайыздық мөлшерлеменің өсуіне әкелуі мүмкін. Британияда кері үдеріс байқалады: ақша массасы өсіп, жалпы сұраныс пен баға деңгейі жоғарылап, пайыздық мөлшерлеме төмендейді. Уақыт өте келе, салыстырмалы түрде арзан америкалық тауарларға сұраныс артып, доллар қажет болады да, тепе-теңдік біртіндеп қалпына келеді.

Негізгі кемшілік: төлем балансы нашарлаған елде алтын кетуі экономикалық құлдырау қаупін күшейтіп, жұмыссыздықтың өсуіне түрткі болады.

Бреттон-Вуд жүйесі (1944–1971)

1944 жылы АҚШ-тың Нью-Хэмпшир штатындағы Бреттон-Вуд қаласында халықаралық келісім жасалып, реттелетін байланған валюта бағамы жүйесі енгізілді. Оның мақсаты — алтын стандарттың тәртіптілігіне ұқсас тұрақтылықты сақтай отырып, оның ауыр әлеуметтік-экономикалық салдарын жұмсарту. Осы кезеңде Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) құрылып, жүйені қадағалау міндетін атқарды.

Жүйенің енгізілуіне түрткі болған жағдай

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген елдер бәсекеге қабілеттілікті арттыру үшін валюталарын девальвациялады: валюта арзандаса, экспорт бағасы да салыстырмалы түрде төмендеп, сұраныс өседі. Алайда мұны көп ел бірдей қайталауға тырысқанда, әлемдік валюталық тұрақтылық әлсірей бастады. Сондықтан басты мақсат — халықаралық бағам тұрақтылығын қорғау болды.

Негізгі қағидасы

Әр ел өз валютасын алтынға немесе долларға байлап, белгіленген дәлізде ұстап тұруға міндеттенді. ХВҚ рұқсатынсыз бағамды айтарлықтай өзгерту шектелді (шамамен 10% шегінде ғана түзету мүмкіндігі берілді).

Теріс баланс кезінде бағамды қорғаудың негізгі көздері

1. Қорлар: бұрынғы жылдардағы оң сауда балансы есебінен жиналған шетел валютасы.
2. Алтын қоры: мемлекет алтынды сатып, қажет валютаға айналдырып, ішкі нарықта қолданады.
3. ХВҚ-дан қарыз алу: елдер квотаға сай жарна төлеп, қажет болғанда сол қордан қарыз алып, ішкі нарыққа қосымша валюта ұсынысын береді.

Артықшылықтары мен шектеулері

Бұл жүйе тұрақты бағам арқылы әлемдік сауданы ынталандырып, ХВҚ көмегімен уақытша қиындықтарды жұмсартуға мүмкіндік берді. Дегенмен, егер теріс сальдо бірнеше жыл қатарынан қайталанса, қорлар сарқылып, ел қарызға тәуелді бола түседі.

Неге жүйе тоқтады?

Жүйеге халықаралық резерв рөлін атқаратын актив қажет болды: алтын немесе доллар. Алтынды қолдану күрделене түскендіктен, доллар негізгі әлемдік валютаға айналды. АҚШ соғыстан кейінгі кезеңде ең қуатты экономикаға ие болып, алтын қорын молайтты. Бірақ доллардың алтынға тұрақты бағаммен айырбасталуы жүйенің тірегі еді. АҚШ бірнеше жыл қатарынан теріс сальдо проблемасын шеше алмағандықтан, 1971 жылғы 15 тамызда доллардың алтынға айырбасталуын тоқтатты (ұзақ уақыт бойы 35 доллар = 1 унция алтын қатынасы сақталған). Осы оқиға Бреттон-Вуд тәртібінің ыдырауын жеделдетті.

Реттелетін өзгермелі бағам (еркін айналым + интервенция)

Бұл режимде бағам, негізінен, сұраныс пен ұсынысқа сай еркін қалыптасады. Дегенмен, шамадан тыс ауытқулар байқалған кезде Орталық банк интервенция жасап, нарықтық қозғалысты «жұмсартады». Мұндай тәсіл экономиканың өзгерістеріне икемдірек жауап береді: тапшылық немесе артықшылық бағамның өзгеруі арқылы біртіндеп түзетіледі.

Маңызды ескерту

Бағамның айқынырақ құбылуы саудаға белгісіздік тудыруы мүмкін. Сондықтан да Орталық банк кейде шетел валютасын сатып алып немесе сатып, ішкі нарықтағы теңгерімді қолдап отырады.

Қорытынды ой

Тағайындалатын валюта бағамы тұрақтылық бере алады, бірақ оны ұстап тұру үшін резервтер, сауда шектеулері, валюталық бақылау немесе ішкі макроэкономикалық саясат сияқты құралдарға сүйену қажет. Тарихи тәжірибе көрсеткендей, бағам тұрақтылығы мен экономикалық икемділіктің арасында әрдайым келісім (trade-off) бар: тұрақтылық күшейген сайын, бейімделу құны — жұмыссыздық, өндіріс құлдырауы немесе резервтердің сарқылуы — өсе түсуі мүмкін.