Жәңгір ханның Исатай Тайманұлына хаты
XIX ғасырдың бірінші жартысы патша үкіметінің Қазақстан жерін отарлау әрекетінің ең шешуші кезеңдерінің бірі болды. Қазақ даласының көптеген аумағы Ресей империясының құрамына енгізіліп, ел басқару билігі біртіндеп патша әкімшілігінің қолына көшті.
Отарлық басқару құжаттары және әкімшілік өзгерістер
Орта жүз бен Сібір өңірін мекендеген қазақтар үшін 1822 жылы «Сібір қазақтары туралы Устав» қабылданды. Бұл Устав 1860 жылға дейін күшінде болды.
1831 жылы Кіші жүз қазақтарын басқаруға байланысты «Ел басқарудың дистанциялық системасы» атты құжат жарияланды. Осы кезеңде әкімшілік құрылым ғана емес, құқықтық тәртіп те күрделене түсті.
Қазақ даласындағы сот билігінің үш арнасы
1) Билер соты
Тәуке ханның «Жеті жарғысы» негізінде дауды шешіп, жаза қолданды.
2) Империялық сот
Ірі қылмыстар мен саяси істерді Ресей империясының сот жүйесі қарады.
3) Шариғат жолы
Діни құқық нормалары арқылы сот ісі жүргізілді.
Салық, әлеуметтік құрылым және білім
Хандар дәуірінде белгілі бір заңға сүйенген тұрақты мемлекеттік алым-салық жүйесі орнықпаған еді. Көбіне ата дәстүріне негізделген сый тарту, жол-жора үлгілері қызмет етті. Алайда XIX ғасырдың 30-жылдарынан бастап қазақ даласына мемлекеттік салық енгізілді.
Бұл өзгерістер қоғам өмірінің барлық саласына ықпал етіп, әлеуметтік топтардың кейбірі ыдырап, жаңа жіктелулер қалыптаса бастады.
Оқу мүмкіндіктері және мәдени инфрақұрылымның тапшылығы
1822 жылғы Устав бойынша қазақ балаларына орыс мектептерінде оқуға құқық берілді. Орынбор мен Омбы кадет корпустарында қазақ балалары білім ала бастады. Дегенмен бұл кезеңде қазақ даласында баспасөз, ана тіліндегі мектептер, сондай-ақ таза қазақ тілінде кітап басып шығару ісі кең өріс алмады.
Ресми-эпистолярлық мұра: құжаттар арқылы көрінген дәуір
XIX ғасырдың бірінші жартысында көркем әдебиет үлгілерімен қатар ресми-эпистолярлық жазба дәстүр де болды. Төмендегі мысалдар сол дәуірдегі іс қағаздарының бар екенін, ресми стильдің толық нормаланбаса да қалыптаса бастағанын айғақтайды.
Ерте өтініштер мен ережелер
- 1807 ж. 12 наурыз — Жағалбайлы руының старшыны Т. Төлегеновтің егіншілікпен айналысуға рұқсат сұраған өтініші.
- 1820 ж. — старшын Қ. Байсынқараевтың отырықшылық қоныс үшін қолайлы жер бөлу туралы өтініші.
- 1806 ж. 31 мамыр — Хан кеңесіне арналып Мемлекеттік сыртқы істер коллегиясында әзірленген ережелер.
- 1822 ж. 22 маусым/22 шілде — «Сібір қырғыздары туралы Жарғы» және оны күшіне енгізу туралы жарлық.
Көтерілістер мен аймақтық шиеленістерге қатысты материалдар
- 1837 ж. — Беріш руы қазақтарының Орынбор генерал-губернаторына өтініші.
- 1837 ж. қараша — подполковник Гекенің Исатай Тайманұлы көтерілісіне қатысты бірнеше рапорты.
- 1838 ж. — В. Перовскийдің И. Тайманұлы туралы Сыртқы істер министрлігіне хаты.
- 1847 ж. — Жанқожа Нұрмұхаметов батырдың Хиуа шапқыншылығы туралы хаты.
Бұл құжаттар тіл тарихын зерттеуге, сол кезеңнің саяси-әлеуметтік ахуалын тануға мүмкіндік береді. Сонымен бірге олар қазақ қоғамында ресми іс жүргізудің болғанын және ресми стильдің даму бағытын көрсетеді.
Исатай–Махамбет көтерілісі: көркем сөз бен іс қағазы тоғысқан тұс
Қазақстанның батыс өлкесіндегі XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ең елеулі оқиғалардың бірі — Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі. Бұл қозғалыс тек көркем әдебиетте емес, іс қағаздары материалдарында да із қалдырды: М. Өтемісұлының М. Ладищинскийге жазған хаттары, Жәңгір ханның Исатайға жолдаған хаттары және өзге ресми мәтіндер соның дәлелі.
Терминдер мен мағына өзгерістері
Осы кезеңнің ресми мәтіндерінде ел басқару жүйесі мен әлеуметтік құрылымды білдіретін атаулар жиі ұшырасады: хан, ханзада, ханым, ханша, төре, сұлтан, би, қазы, ақсүйек, бай, кедей, қарашы, қара, қара қазақ, қара жұрт.
«Байтақ» және «алаш»
Байтақ сөзі «ел, жұрт» мағынасында қолданылды. Сол сияқты алаш атауы да «ел, халық» мәнінде жиі жұмсалды.
«Теңдік» ұғымының көне мәні
Ол дәуірде теңдік қазіргі «әлеуметтік теңдік» мағынасынан бөлек қолданылды: даугер айып пен пұлды өндіртіп алса «теңдік алды», өндірте алмаса «теңдік бермеді» делінді. Яғни мағынасы «әділет, заңдылық» ұғымдарына жақын болды.
Тілдік ерекшеліктер және ғылыми пікірталас
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ресми іс қағаздар тілінің лексикалық, грамматикалық, синтаксистік белгілері XVIII ғасырдағы ресми мәтіндерге жақын болғанымен, бұл кезеңде ресми тіл біршама түсінікті бола түсіп, біртіндеп дамып, нормалану бағыты айқын көрінеді.
Бұл құжаттар «шағатай» немесе «татар» тілінде жазылған деген пікірлер де айтылды. Дегенмен Б. Әбілқасымов құжаттарда түркі әдеби тілінің дәстүрлі орфографиясы мен кейбір қалыптары сақталғанын мойындай отырып, негізгі өзегі қазақтың байырғы сөздері мен дағдылы грамматикалық құрылысы екенін атап көрсетеді. Ол жаңа жазба әдеби тіл толық орныққанға дейін қолданылған үлгіні «кітаби тіл» деп жалпылай атаудан гөрі «көне қазақ жазба әдеби тілі» деп атауды ұсынады.
Құжат мәтіндерінен үзінділер: ресми стильдің тірі фактурасы
1812 жылғы шарттан (қысқартылған мазмұн)
Кедейшілік пен асырауындағы балалардың көптігіне байланысты, старшын мен ауылдастардың келісімімен алты жасар қызын белгіленген бағамен біреуге өткізуі туралы шарт жасалғаны айтылады.
Жәңгір ханның Исатай Тайманұлына хатынан (мәні)
Хан халықты тәртіп бұзуға итермелеу туралы жағымсыз хабарлардың келіп жатқанын жеткізіп, мәселені анықтау үшін тікелей келіссөз жүргізуге шақырады; келмеген жағдайда оны антқа қарсы әрекет деп түсінетінін ескертеді.
Беріш руы қазақтарының 1837 жылғы өтінішінен (мәні)
Жәңгір хан билігіне наразылық, қысым мен әділетсіздік туралы шағым айтылады; қызметке алынуды, Оралға жақын жерде тұруға және Исатай Тайманұлы басқаруында қалдыруды өтінеді.
Жанқожа Нұрмұхаметов батырдың 1847 жылғы хаты (мәні)
Хиуалықтардың шабуылы, тонау, тұтқындау, қоныс аудару қаупі баяндалып, бекініс салу мен қорғаныс көрсету туралы өтініш айтылады.
1823 жылғы ант мәтінінің мазмұны
Ұлы жүз сұлтандары, билері және атақты адамдары Ресей империясына адал бодан болуға, бұйрықтарды орындауға, қарсылық жасамауға ант береді; ант Құранды сүйіп бекітілетіні көрсетіледі.
1845 жылғы өтініштің мазмұны
Ұлы жүздің әртүрлі рулары мен бөлімшелерінің өкілдері Ресей бодандығына қабылдауды сұрап, жаз айында Каратамда округ ашуды өтінеді.
«Жеті жарғы» жүйесінен: құқықтық нормалардың құрылымы
Қазақ құқықтық дәстүрінің маңызды өзегі саналатын «Жеті жарғы» нормалары қоғамның тұтастығын, дін, отбасы, қылмыс пен жаза мәселелерін реттеуге бағытталды. Төменде берілген баптар мәтіндегі үлгінің үзінді сипатын сақтайды.
I бөлім. Мемлекет мүддесі
- 1-бап. Мемлекет тұтастығы мен бірлігіне іріткі салып, бүлік жасаған адам өлім жазасына кесіледі.
II бөлім. Ұлт тазалығы
- 2-бап. Жеті ата ішінде қан араластыру өлімге немесе ағайындар белгілеген жазаға бұйырылады.
III–V бөлімдерден таңдамалы баптар
- 3-бап. Жеті адам куә болып, Құдайға тіл тигізгені дәлелденсе, тас боран қылып өлтіріледі.
- 4-бап. Өзге дінге кіріп, кәпір болған адам мал-мүлкінен айрылады.
- 6-бап. Әйелі ерін өлтірсе, өлім жазасына кесіледі (кей жағдайда құн төлеумен құтылады; екіқабат әйелге қатысты ерекше шарттар көрсетіледі).
- 7-бап. Ер адам әйелін өлтірсе, әйелінің құнын төлейді.
- 9-бап. Әйел зорлау кісі өлтірумен тең қылмыс деп есептеліп, құн төлеу тәртібімен жазаланады (нормадағы шарттарымен).
- 14-бап. «Қанға қан»: кісі өлтірілсе, ердің құны төленеді (ер адамға — 1000 қой, әйелге — 500 қой).
Осы үлгілер құқықтық сана, әлеуметтік қатынас және мемлекеттік басқарудың тарихи қабаттарын ашып көрсетеді: бір жағынан — дәстүрлі нормалар, екінші жағынан — империялық тәртіп пен әкімшілік-құқықтық регламенттердің күшеюі.