Қазақша рефераттар

Торлы құрылым

Ми және оның бөлімдері

Ми екі ми сыңарынан (үлкен ми), мишықтан және ми бағанынан тұрады. Бұл құрылымдар бірігіп қозғалыс, сезім, өмірлік маңызды вегетативтік функциялар және мінез-құлықтың күрделі түрлерін қамтамасыз етеді.

Негізгі бөлімдер (қысқаша карта)

Артқы ми

  • Сопақша ми
  • Воролий көпірі
  • Мишық

Ортаңғы ми

  • Қызыл ядро
  • Қара зат
  • Төрт төмпешік
  • Торлы құрылым

Аралық ми

  • Таламус (көру төмпешігі)
  • Гипоталамус (көру төмпешігі асты)
  • Эпиталамус (эпифиз және т.б.)

Алдыңғы ми

  • Ми сыңарлары қыртысы
  • Қыртыс асты ядролар

Ми бағаны сопақша ми, воролий көпірі және ортаңғы мидан тұрады.

Сопақша ми

Сопақша ми — жұлынның жалғасы және ми бағанының маңызды бөлігі. Ол сұр және ақ заттан тұрады, ал ақ зат негізінен жүйке талшықтарынан құралады.

Сопақша ми бас сүйектен шығатын 12 жұп ми жүйкелерінің соңғы бесеуінің (VIII–XII) қызметін қамтамасыз етуге елеулі үлес қосады.

Қорғаныш рефлекстері

Сопақша мида қорғаныш рефлекстерінің орталықтары орналасады: жас ағу, кірпік қағу, жөтелу, түшкіру, тер бөлу, құсу, сондай-ақ қарын сөлі мен ұйқы безі сөлінің бөлінуін іске қосатын жауаптар.

Клиникалық мысал

Егер эмбриондық дамуда жұту орталығы қалыптаспаса, жаңа туған нәресте емгенімен сүтті жұта алмауы мүмкін: сүт өңеш арқылы асқазанға өтпей, тыныс жолына түсіп, өкпе қабынуына әкеледі. Бұл жағдайдың салдары өте ауыр болуы ықтимал.

Бұлшықет тонусы және рефлекстер

Сопақша ми мойын мен көз бұлшықеттерінің тонусын өзгертуге қатысатын рефлекстерді реттейді.

Торлы құрылымның әсері

  • Төмен бағытталған әсер: жұлын қызметін күшейтуі немесе әлсіретуі мүмкін.
  • Жоғары бағытталған әсер: ортаңғы мидың торлы құрылымы мен басқа бөлімдердің қызметін белсендіреді.

Ми қыртысының реттеуші рөлі

Сопақша мидың көптеген орталықтарын ми қыртысы реттеп отырады. Мысалы, нәрестені емізер алдында дайындау (құрғату, құндақтау) ему рефлексін ерте қоздыруы мүмкін. Сондай-ақ қыртыс құсу орталығына ықпал етеді: адам шіріген иісті сезсе лоқсып, құсуы мүмкін. Көркемөнерде актердің қажет болса көз жасын шығара алуы да жоғары жүйке қызметінің төменгі орталықтарға әсерін көрсетеді.

Воролий көпірі

Воролий көпірінде ақ зат көп болғандықтан, оның негізгі қызметі — жүйке серпіністерін өткізу. Ақ заттардың арасында нейрон шоғырлары орналасады; мұнда бас сүйек ми жүйкелерінің V, VI, VII жұптарының ядролары кездеседі.

Өткізгіштік қызмет

Әртүрлі бөлімдер арасындағы байланыстарды қамтамасыз етіп, ақпараттың жоғары-төмен бағытта өтуіне жағдай жасайды.

Функциялық орталықтар

Мұнда ұйқы мен сергектікке, сондай-ақ тыныс алуға қатысы бар орталықтар орналасады.

Мишық

Мишық үлкен ми сыңарларының артқы жағында, сопақша мидың үстінде орналасады және екі жарты шардан тұрады. Ақ заттың ішінде сұр зат ядролары болады. Мишық ОЖЖ-ның басқа бөлімдерімен төменгі, ортаңғы және жоғарғы аяқшалары арқылы жалғасады.

Негізгі қызметі

Мишық қимыл-қозғалысты үйлестіреді, қозғалыстың дәлдігін және тепе-теңдікті сақтауды қамтамасыз етеді.

Зақымдану кезіндегі белгілер

Атаксия

Қимыл үйлесімі бұзылып, жүріс тәлтіректейді.

Астазия

Тепе-теңдік сақтауы қиындап, шайқалу/теңселу байқалады.

Астения

Бұлшықеттердің әлсіздігі, солғын тартуы.

Атония

Бұлшықет тонусының төмендеуі.

Дисметрия

Қимылдың мөлшері мен дәлдігі бұзылады.

Асинергия

Бұлшықет топтарының бірлескен жұмысы бұзылады.

Адиадохокинез

Жылдам алма-кезек қимылдарды орындау қиындайды.

Дизартрия

Сөйлеу ырғағы мен дыбыс күші тұрақсызданады.

Мишық жұлынмен, торлы құрылыммен, қызыл ядромен және Дейтерс ядроларымен байланысады. Сондай-ақ көру және есту жүйелерімен байланысатын ядролары бар.

Ортаңғы ми

Ортаңғы ми воролий көпірімен және сопақша мимен бірге ми бағанының негізін құрайды. Оның сұр затты құрылымдарына төрт төмпешік, қара зат, қызыл ядро, III–IV жұп ми жүйкелерінің ядролары және торлы құрылым кіреді.

Төрт төмпешік

  • Көру тітіркендіргіштеріне жауап беретін бағдарлау қимылдарына қатысады.
  • Көз алмасының қозғалысына қатысатын ядролармен функционалдық байланыста.
  • Сақтандыру (қорғаныш) рефлекстеріне қатысады: кенет әсерге «жалт қарау», ығысу.

Қызыл ядро

  • Ми қыртысымен және ОЖЖ-ның көптеген бөлімдерімен тығыз байланысты.
  • Қаңқа бұлшықеттерінің тонусын реттеуге қатысады.
  • Зақымдану кезінде децеребрациялық мелшею белгілері пайда болуы мүмкін (жануар тәжірибелерінде сипатталған).

Қара зат

  • Нейрондарда қара пигмент көп болғандықтан қара түсті болып көрінеді.
  • Саусақтардың нәзік қимылдарына қажет бұлшықет тонусын реттеуге қатысады.
  • Экстрапирамидалық жүйемен байланысты; шайнау мен жұту қимылдарының үйлесуіне қатысады.

Торлы құрылым (ретикулярлық формация)

  • Пішіні әртүрлі, қысқа тармақты, үлкенді-кішілі жасушалар тобынан тұрады; дендриттері көп тармақтанып, көптеген синапстар түзеді.
  • Ми бағанының бірнеше деңгейінде орналасады: ортаңғы мида, сопақша мида және воролий көпірінде.
  • Ұйқыдағы жануарларда торлы құрылымды тітіркендіру оянуға әкелуі мүмкін; ал торлы құрылым мен ми қыртысын жалғайтын жолды үзу терең ұйқыға ұқсас күй тудырады.
  • Ауырсыну сезімінің түзілуіне қатысады және гипоталамус, таламус, көне қыртыспен бірігіп лимбиялық жүйемен функционалдық байланыс түзеді.

Аралық ми

Аралық ми үш негізгі бөлімнен тұрады: таламус, гипоталамус, эпиталамус. Бұл құрылымдар ми қарыншасын жан-жағынан қоршап, оның қабырғасын құрайды. Сондықтан қарынша сұйықтығы, қанда еріген заттар және гормондар олардың қызметіне тікелей әсер ете алады.

Эпиталамус

Эпиталамус құрамына эпифиз (шишковидты без) кіреді.

Таламус

Көп ядролы құрылым; сезім серпіністерін ми қыртысына өткізуде негізгі «қақпа» қызметін атқарады.

Гипоталамус

Ішкі ағзалар қызметін жүйкелік және гуморальдық жолмен реттейтін көп ядролы құрылым.

Таламус ядролары (қысқаша жүйелеу)

Арнамалы ядролар

Жұлыннан және рецепторлық жүйелерден (көз, құлақ және т.б.) келген серпіністерді ми қыртысына жеткізеді.

Ассоциативтік ядролар

Әртүрлі ақпараттарды біріктіреді; қызметі ми қыртысымен тығыз байланысты.

Бейарнамалы ядролар

Ми қыртысына жалпы әсер етіп, қозғыштық пен белсенділікті арттыруға қатысады.

Қозғалтқыш ядролар

Мишықтан және қыртыс асты базальдық ядролардан ақпарат алып, қыртыстың қозғалтқыш аймақтарына жеткізеді; қимылды реттеуге қатысады.

Гипоталамус: негізгі қызметтері мен орталықтары

  • Құрылымы: көру төмпешігінің астында орналасқан көп ядролы құрылым; ядролары алдыңғы, ортаңғы, бүйір және артқы топтарға бөлінеді.
  • Байланыстары: ми қыртысымен, торлы құрылыммен және сопақша мимен тығыз байланысады.
  • Вегетативтік реттеу: жүрек-қантамыр жүйесі, зат алмасу, ішкі сөлініс бездері, бүйрек, ас қорыту және несеп шығару процестеріне ықпал етеді.
  • Симпатикалық/парасимпатикалық деңгейлер: артқы ядроларда симпатикалық, ал алдыңғы ядроларда парасимпатикалық бөлімнің жоғары орталықтары басым.
  • Тойыну орталығы: тітіркендірілсе тағам қабылдау азаяды; бұзылса тоқтамаусыз жеуге бейімділік пайда болуы мүмкін (гиперфагия).
  • Аштық орталығы: бүйір ядроларда; тітіркендірілсе тәбет артады, ал зақымданса тағамнан бас тарту байқалуы мүмкін.
  • Шөлдеу орталығы: тітіркендірілсе суды шамадан тыс ішу байқалады (полидипсия).
  • Эндокриндік реттеу: ішкі сөлініс бездерінің гормондық қызметін басқаруға қатысады.
  • Эмоция және мотивация: лимбиялық жүйемен бірлесе отырып ашулану, жылау, күлу сияқты реакцияларға қатысады.

Вегетативтік жүйке жүйесі (ВЖЖ)

Сомалық және вегетативтік жүйе

  • Сомалық жүйке жүйесі: қаңқа бұлшықеттерімен байланысып, ерікті қимылдарды қамтамасыз етеді.
  • Вегетативтік жүйке жүйесі: ішкі ағзалар қызметін, зат алмасуды және өсу-өну процестерін реттейді.

Құрылымдық қағида

ВЖЖ симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдерден тұрады және көбіне екі нейронды тізбек бойынша ұйымдасқан: преганглийлiк нейрон (ОЖЖ-де) және постганглийлiк нейрон (шеткі ганглийлерде).

ВЖЖ-ның морфологиялық ерекшеліктері

Орталықтарының орналасуы

Парасимпатикалық орталық нейрондар — ортаңғы және сопақша мида, жұлынның сегізкөз бөлімінде; симпатикалық орталықтар — жұлынның көкірек бөліміндегі бүйір мүйіздерде.

Ганглийлер

Парасимпатикалық ганглийлер көбіне ағзалардың ішінде/жақын (интрамуральдық); симпатикалық ганглийлер омыртқа бойымен тізбектеліп және омыртқа алдында орналасуы мүмкін.

Талшық түрлері

Преганглийлiк талшықтар ганглийге дейін импульс жеткізеді; постганглийлiк талшықтар ганглийден кейін нысана ағзаға барады.

Қалыңдығы мен миелині

Вегетативтік талшықтар сомалық талшықтарға қарағанда жіңішке: преганглийлiк талшықтар жиі миелинді, постганглийлiк талшықтар көбіне миелинсіз.

Вегетативтік жүйкелер негізінен эфференттік (орталықтан ағзаға) болады, бірақ шамамен 10% афференттік талшықтар да кездеседі (ағзадан орталыққа ақпарат жеткізеді).

ВЖЖ-ның физиологиялық ерекшеліктері

Қозғыштық және лобильдік

ВЖЖ-ның қозу қабілеті төменірек, ал қозу табалдырығы жоғарырақ. Лобильдігі шамамен 10–15 Гц, сомалық жүйеде әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.

Өткізу жылдамдығы

Қозу салыстырмалы түрде баяу өтеді: миелинді талшықтарда шамамен 3–18 м/с, миелинсіз талшықтарда 0,5–3 м/с.

Постсинапстық потенциал

ВЖЖ-да постсинапстық қоздыру потенциалы ұзаққа созылады (шамамен 50–80 мс), реакциялар баяу дамиды.

Неге баяу?

Қозудың талшықпен баяу өтуі және синапста медиатордың баяу бөлінуі/ыдырауы әсерінен келесі қозу кешірек туындайды.

Медиаторлар және жүйке талшықтарының түрлері

Вегетативтік жүйке ұштарынан жиі ацетилхолин немесе адреналин/норадреналин бөлінеді. Осыған байланысты ВЖЖ талшықтары холинергиялық және адренергиялық болып бөлінеді. Кейбір ұштардан басқа медиаторлар да бөлінуі мүмкін (серотонин, гистамин, АТФ, ГАМҚ және т.б.).

Холинергиялық талшықтар

  • Парасимпатикалық және симпатикалық преганглийлiк талшықтар
  • Парасимпатикалық постганглийлiк талшықтар
  • Симпатикалық жүйенің тер бездеріне баратын кейбір постганглийлiк талшықтары

Адренергиялық талшықтар

Негізінен симпатикалық постганглийлiк талшықтардың басым бөлігі осы топқа жатады.

ВЖЖ-ның функциялық мәні

ВЖЖ ішкі ағзалардың қызметін сыртқы және ішкі орта әсеріне бейімдеп, үздіксіз реттеп отырады. Симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдер көп жағдайда бір ағзаға қарама-қарсы әсер етеді: мысалы, симпатикалық жүйке жүрек соғуын жиілетіп, күшейтсе, парасимпатикалық жүйке оны бәсеңдетеді.

Шеткі рефлекстер

  • Висцеро-висцеральдық рефлекс
  • Висцеро-дермалық рефлекс
  • Дермо-висцеральдық рефлекс