Миф шығармашылығы
Мәдениеттің тууы: ұзақ эволюция
Мәдениет бір сәтте пайда болған құбылыс емес. Ол пайда болу мен қалыптасудың ұзақ үдерісінен өтті, сондықтан оның нақты басталу мерзімін дәл көрсету қиын. Дегенмен, осы үдерістің шамамен хронологиялық шеңберлерін белгілеуге болады.
Қазіргі адам — Homo sapiens — шамамен 40 мың жыл бұрын қалыптасты. Ал мәдениеттің алғашқы элементтері бұдан да ертерек, шамамен 150 мың жыл бұрын көріне бастады. Осы тұрғыдан алғанда, мәдениет адамнан да «үлкен».
Бұл мерзімді одан әрі 400 мың жыл бұрынға жылжытуға да болады: дәл осы кезеңде неандерталдықтар отты тауып, оны пайдалана бастады. Алайда мәдениетті көбіне рухани құбылыстармен байланыстырып түсіндіретіндіктен, 150 мың жыл шамасы қисындырақ көрінеді: осы уақытта рухани өмірдің маңызды қайнары саналатын діннің бастапқы формалары пайда болды.
Ежелгі дәуір және адамзат тәжірибесінің жиналуы
Адамның пайда болу тарихы өте ертеден басталады, оның басым бөлігі ежелгі заманға жатады және мыңдаған жылдарға созылған. Адам қолданған ең көне қарулардың кейбірі шамамен 2,5 млн жыл бұрынғы кезеңге тән.
Археологиялық кезеңдер (негізгі жіктеу)
- Тас ғасыры: палеолит (шамамен 2,6 млн жылдан б.з.д. 12 мың жылға дейін), мезолит (шамамен б.з.д. 12 мыңнан 7 мыңға дейін), неолит (шамамен б.з.д. 7 мыңнан 4 мыңға дейін), энеолит (шамамен б.з.д. 3 мыңнан 2 мыңжылдықтың басына дейін).
- Қола ғасыры: шамамен б.з.д. 2 мыңжылдықтан 1 мыңжылдыққа дейін.
- Темір ғасыры: шамамен б.з.д. 1 мыңжылдықтың ортасынан бастап.
Өз кезегінде палеолит төменгі, орта және жоғарғы (кейінгі) кезеңдерге бөлінеді. Жоғарғы палеолит — адамзат тек биологиялық бірлік ретінде ғана емес, сондай-ақ оны біріктіретін мәдени байланыстар деңгейіне көтерілген дәуір.
Осы кең тарихи уақыт аясында түрлі мәдениеттер өзіне тән ерекшеліктерімен дараланып, адамзат дамуына зор үлес қосты: философия, математика, астрономия, медицина және өзге де білім салалары қалыптасты; сәулет, мүсін, барельеф сияқты көркем шығармашылық бағыттары классикалық үлгілерге жетті.
Жаңа заман адамын толық қалыптасқан тұлға деуге болады, бірақ ол әрдайым салмақты, жауапты және парасатты бола бермейді. Бұл — мәдениеттің жетілуі бір бағытта ғана жүрмейтінін, адамдық болмыстың күрделілігін көрсететін ой.
Мифология: алғашқы мәдениеттің өзегі
Алғашқы қоғам мәдениетінің ең көне әрі негізгі формаларының бірі — қоғамдық сана түрі және қауымдық-рулық құрылыс идеологиясы ретіндегі мифология. Ежелгі адамға қоршаған әлемді тану қажет болды, ал миф — сол танымның тарихи қалыптасқан тәсілі еді.
Миф шығармашылығы нені білдіреді?
Миф шығармашылығы — ежелгі қоғамға тән дүниені және өзін танудың формасы; бұл адамның әлемді тәжірибелік-рухани тұрғыдан игеру тәсілі. Мифология қиял арқылы табиғат күштерін «игереді»: оларды бағындыруға, мәнін түсіндіруге, кейде тіпті түрлендіруге ұмтылады.
Неліктен дүниені тану дәл осындай ерекше мифтік формада көрінді деген сұрақтың жауабын ойлаудың мәдени-тарихи даму деңгейінен іздеу керек. Ежелгі адамның ойлауы синкретизммен (бөлінбеуімен) сипатталды: әлемді қабылдауда эмоциялық, аффектілі және моторлық реакциялар басым болды.
Мифологияда діннің, моральдың, өнер мен ғылымның алғашқы элементтері біртұтас күйде тоғысты. Мифологиялық танымда қиял мен шындық қатар жүріп, қиял көбіне шынайы оқиға ретінде қабылданды.
Осылайша миф — адамның дүниемен ой арқылы жақындасуына негізделген тұрмыс пен дүниетаным тәсілі. Ежелгі адам психологиялық күйді заттардың бастапқы қасиеті ретінде қабылдап, табиғат құбылыстарын адамша сезіммен түсіндірді.
Архетип және ұжымдық бейнелердің қалыптасуы
Бұл кезеңде ежелгі адамның психикалық үдерістері мен ішкі тәжірибесінің мүмкіндіктері архетип деп аталатын ұжымдық бейсаналық күйінде көрініс тапты. Санаға енген сайын алғашқы бейнелер мазмұндық сипатқа ие болып, мифтік сюжеттік құрылымдарға айналды. Миф шығармашылығы — архетиптің бейнеге айналу үдерісі.
Тірі қалу стратегиясы ретінде миф
Мифология ежелгі адамның тірі қалуы үшін табиғатпен жақындық сезімінің шешуші болғанын аңғартады. Мифологиялық бейнелер (құдайлар, нимфалар, құбыжықтар) табиғи және әлеуметтік күштердің символына айналды: оларды мейірімдендіруге, дуалауға, ал кейде үркітіп-тыюға болады деп сенілді.
Өмірде аман қалу үшін адамға қуатты қамқоршы қажет болды; уақыт өте мұндай қамқоршылар оның құдайларына айналды. Әр тайпаның өз құдайы, өзіне тән табыну нысандары қалыптасты. Осыдан пұтқа табынушылық туралы түсінік өрбіді: әр қауымның (тайпаның) сенім жүйесі өз ерекшелігімен дараланды.
Мистикалық бірлік және алғашқы діни формалар
Мифтің өзекті идеяларының бірі — қоршаған әлеммен мистикалық ортақтық пен бірлік. Бұл түсінік ежелгі мәдениет пен діннің көптеген белгілерінен байқалады: тотемизм, анимизм, фетишизм және магия.
Тотемизм
Адамның өзін табиғатпен және нақты құбылыстарымен теңестіруі. Көбіне жануарларға табыну түрінде көрінді (сирек жағдайда өсімдіктер мен табиғат күштері де ұшырасады). Ру өз тотемінің атымен аталып, онымен қандас туыс екеніне сенген.
Фетишизм
Кейбір жансыз заттардың ерекше қасиетіне сену: үңгір, тас, ағаш, еңбек құралдары, тұрмыстық бұйымдар, ал кейінірек арнайы жасалған діни заттар.
Анимизм
Табиғат құбылыстарының себебі ретінде жан мен рухтың бар екеніне сенім. Бұл түсінік бойынша әр нәрсенің жаны болады, ал кейбір ерекше рухтар өздігінен әрекет етеді деп ұғынылды.
Магия
Нақты әрекеттер мен сөздер арқылы адамдарға, жануарларға, өсімдіктерге, тіпті табиғат құбылыстарына әсер етуге болады деген сенім. Мұнда «ортақтық» екіжақты: егер екі нысан немесе екі рух бір-бірімен байланысты деп саналса, онда бірінің тағдыры екіншісіне ықпал етеді.
Діннің ең ерте формалары, бір жағынан, фантастикалық түсініктерге негізделген сенімнен, екінші жағынан, жораларды орындау арқылы іске асатын діни тәжірибеден құралды.
Жораның мәні
Сенім дамып, діни жүйе күрделенген сайын жора қоғамда тәртіп орнату мен сақтаудың тиімді тетігіне айналды. Жора — адамның бейберекеттікке (хаосқа) тәртіпті қарсы қоюдағы алғашқы қадамдарының бірі.
Жора құпиялықпен тығыз байланысты болды: оның шығу тегі мен орындалу тәртібінің құпия сақталуы қалыпты жұмыс істеудің қажетті шарты саналды. Құпияны ашуға ұмтылу немесе жораның құпиялылығын бұзу дін үшін қауіп ретінде қабылданды.
Қорытынды ой
Мифология — адамның өзін-өзі танытуының және шығармашылық қабілетін білдіруінің ең көне әрі өміршең формаларының бірі. Ол мәдениеттің бастауында тұрған тұтас дүниетаным ретінде адамзаттың ерте тәжірибесін, қорқынышын, үмітін және әлеммен байланыс орнату талпынысын бойына жинақтады.