Абай философиясы
Жоспар
- 1Қазақ философиясының ерекшелігі
- 2Ағартушылық философиясы
- 3Абай философиясы
Қазақ философиясының бастаулары мен рухани сабақтастығы
Қазақ халқының философиялық дүниетанымы мен ойлау мәдениетінің шығу тегі көне түркі мәдениетінен, шамамен V–VI ғасырлардан бастау алады. Мәдениет тарихында бұл мұралар Талас, Орхон, Енисей өзендері бойынан табылғандықтан Орхон–Енисей руна жазулары деп аталады. Сол дәуір түркілерінің ойлау үлгісі мен бүгінгі қазақ санасының арасында терең рухани сабақтастық бар.
Негізгі арна
Әл-Фарабиден бастап, кейінгі ғұлама ойшылдар қатарында Жүсіп Баласағұн, Ахмет Ясауи және өзге де ірі тұлғалар аталады. Олардың ықпалы қазақ халқының қоғамдық санасының қалыптасуында айрықша болды.
Тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты XIX ғасырдың соңы ғылым мен техниканың, сондай-ақ философиялық ойдың өркендеуіне кеңірек жол ашқан кезең ретінде сипатталады. Орталықтан шеткері орналасқан, отарлық қысымдағы халықтардың тағдыры қазақ зиялылары назарынан тыс қалған жоқ: Қазан төңкерісіне дейін-ақ бұл үдерістерді олар терең түсінді.
Дүниетаным ерекшелігі: тұрмыс, сөз мәдениеті және билер тағылымы
Халықтың дүниетанымының ерекшелігі оның тұрмысынан айқын көрінеді. Сондықтан араб-парсы мистикалық философиясы қазақ санасына сол күйінде көшірілмей, көшпелі өмір салты мен ұлттық мінезге бейімделіп қабылданды. Көшпелі қауымға шектен шыққан аскетизм мен тұйық мистицизм жат болғандықтан, араб мистицизмі қазақ ойында көбіне оптимистік, өміршең арнаға түсті.
Билердің шешендігі
Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би секілді тұлғалар құбылысты астарлап, тұспалдап сөйлеп, ойды ықшам да нұсқа жеткізудің үлгісін көрсетті.
Сөзге тоқтау
Қазақ «сөз ұғар», «бір ауыз сөзге тоқтар» адамды биік бағалаған. Бұл — қоғамдық келісім мен құқықтық мәдениеттің ауызша дәстүр арқылы орнығуы.
Жырау феномені
Жырау — хан мен халық арасындағы дәнекер тұлға. Оның мұңы жеке басының ғана емес, ең алдымен халықтың мұңы; оның сөзі қоғамдық санаға ықпал ететін моральдық бағдар.
Бұқар жырау, Қобылан жырау және басқа да жыраулар шығармашылығы бұл ұғымның күрделі әрі көпқабатты екенін дәлелдейді. Жыраудың сөзінде саясат, этика, құқық, тарих және болашақты бағдарлау қабаттасып жатады.
Сопылық (суфизм) дәстүр және оның ықпалы
Сопылық (суфизм) — исламда VIII–IX ғасырларда пайда болып, араб халифаты аймағында кең таралған діни-мистикалық ілім. «Суфи» сөзі араб тіліндегі «жүн» ұғымымен байланысады: алғашқы сопылар жүннен тоқылған шекпен кигені туралы түсіндірме бар.
Тарихи эволюциясы
- Ертеректегі суфизмде пантеизмге жақын, кей тұста материалистік элементтер байқалды.
- Кейін неоплатонизм, үнді философиясы және кейбір христиан идеяларының ықпалымен аскетизм мен терең мистицизм күшейді.
Негізгі тезис
Суфизмде өмірдің ең жоғары мақсаты ретінде адамның жанының Құдаймен бірігуі жарияланып, дүниеқоңыздық пен пендешіліктен алшақтау талап етіледі. Бұл идеялар қазақ даласына да жетіп, жергілікті дүниетаныммен өзінше қабысты.
Суфилік арна арқылы Платон мен әсіресе Плотиннің «Құдайды ақылмен толық тануға болмайды» дейтін ой жүйесінің ықпалы сезіледі. Абай да бірқатар антикалық және шығыстық ойшылдарды (Платон, Аристотель, Сократ, Лұқман Хакім және т.б.) осы рухани арналар арқылы танығаны айтылады.
Қоғамдық-құқықтық ой: «Жеті жарғы» және билік дәстүрі
XVII–XVIII ғасырлардағы қазақ хандығы қайраткерлерінің саяси-құқықтық көзқарастарында әлеуметтік-философиялық сарын айқын. Соның маңызды көрінісі — «Жеті жарғы», қазақтың байырғы әдет-ғұрып заңдарының жинағы. Ол Тәуке хан тұсында (XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басы) қалыптасып, орыс тарихнамасында «Тәуке хан заңдары» деп те аталады.
Қамтылған салалар
«Күлтөбенің басында күнде кеңес болғанда, Жеті жарғысын білмек керек» деген ұстаным бұл құқықтық нормалардың ел басқарудағы негізгі жүйе ретінде қабылданғанын аңғартады.
Ғылыми-ұғымдық кеңістік: космология және антропософия
Космология
Космология — ғарышты тұтас әлем ретінде және оның бақылауға алынған бөлігін зерттейтін астрономияның бір саласы. Космология туралы алғашқы түсініктер адамдардың дүниедегі өз орнын тануға ұмтылуымен бірге ерте кезеңдерде пайда болды.
XX ғасырдың 1920-жылдарында физик А. А. Фридманның жалпы салыстырмалылық теориясына сүйенген модельдері кеңінен танылды. Бұл бағыт метагалактиканың құрылымы мен дамуы туралы жалпы заңдылықтарды түсіндіруде маңызды қадам саналады.
Антропософия
Антропософия (грекше «адам» және «даналық») — теософияға жақын мистикалық-діни ілімдердің бірі. Ол Пифагор дәстүрі, неоплатонизм мистицизмі және натурфилософиялық идеялардың өзара араласуынан құралған деп түсіндіріледі.
Жүйенің өзегінде адамның «тек бағышталғандарға ашылатын» жасырын мәні туралы тұжырым бар. Негізін қалаушы — Рудольф Штайнер (1861–1925), еңбектері қатарында «Құпия ғылым» (1910) және «Антропософия тезистері» (1925) аталады.
Тұлғалар арқылы көрінген қазақ ойының кеңістігі
Қазақ философиялық мәдениеті тек теориялық мәтіндермен ғана емес, тарихи тұлғалардың еңбегі, қоғамдық қызметі, поэзиясы мен зерттеулері арқылы да қалыптасты. Төмендегі есімдер — осы арнаның әр қырын айқындайтын маңызды өкілдер.
Доспамбет жырау (1490–1523)
Доспамбет жырау — жорық жыршысы, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі. Мұрасының басым бөлігі жоғалғанымен, ел аузында және жекелеген қолжазбаларда сақталған туындылары XIX ғасырдың басында түрлі жинақтарға енді. «Алдаспан» антологиясында (1971) табылған шығармалары толық жарияланды.
Жырларынан оның ой-өрісі, мұрат-мақсаты, рухани әлемі, ғибраттық қағидалары мен философиялық көзқарасы айқын аңғарылады: тілі орамды, ойы терең.
Мұхаммед Хайдар Дулати
Мұхаммед Хайдар Дулати — жан-жақты білімді тарихшы. Ол Қазақстан мен Орта Азия, Моғолстан тарихын терең біліп, орта ғасырлардағы қазақ тарихына қатысты аса құнды мәліметтер қалдырды.
«Тарих-и Рашиди» мен «Джаханнама» еңбектерінде Қазақ хандығының құрылуы, Жетісу мен Шығыс Дешті Қыпшақтағы оқиғалар, Моғолстанның әлсіреуі, феодалдық қақтығыстар, сыртқы жауға қарсы одақтар туралы маңызды деректер бар.
Шоқан Уәлиханов (1835–1865)
Шоқан Уәлиханов — ойшыл, этнограф, тарихшы, географ әрі ағартушы. Оның философиялық ойлау машығы сапар жазбаларында өмір құбылыстарын дәл байқауынан, деректерді салыстырып, қорытынды жасауынан көрінеді.
Ол билер сотының демократиялық сипатын әлемдік сот тәжірибесімен салыстырып, артықшылықтарын дәлелдеуге ұмтылды. «Ыстықкөл сапарының күнделігі», «Қырғыздар туралы жазбалар» және өзге зерттеулері — Орта Азия мен Қазақстан тарихының бағалы қоры.
Ыбырай Алтынсарин (1841–1889)
Ыбырай Алтынсарин — жаңашыл педагог, жазушы, аудармашы, қоғам қайраткері. XIX ғасырдың 60–70-жылдарындағы әлеуметтік өзгерістермен сабақтас шығармалары («Жаз», «Өзен» және т.б.) оның талантын танытады.
Уәлиханов пен Алтынсарин идеяларында адамға бағдарланған гуманистік ұстаным күшейді: жеке адамның еркін дамуына, білім арқылы өркендеуге жағдай жасау — негізгі мақсат ретінде көрінді.
Абай философиясы: иман, адам, таным
Абай Құнанбайұлы (1845–1904) — ақын, ағартушы, гуманист, ойшыл-философ. Абай дүниетанымы көркем образға бай тілмен өрнектелгенімен, оның өзегінде терең философиялық проблемалар жатыр. Абай еңбектерінен зороастризм, буддизм, манихейлік, христиандық және ислам дәстүрлеріндегі философиялық қағидалармен таныстық аңғарылады.
Адам мәселесі
Абай үшін адам проблемасы — дүниетанымының өзегі. Ол имандылық пен адамгершілік философиясын дамытып, мінез, ар, жауапкершілік тақырыптарын алдыңғы орынға шығарды.
«Алла» ұғымының қырлары
- онтологиялық мағына
- космогониялық мағына
- гносеологиялық мағына
Алла мен адам
Абай шығармаларында Алла мен адам қатар қойылып, адамды тәрбиелеу, өзін-өзі тану және рухани кемелдену идеялары бір-бірімен сабақтастырыла түсіндіріледі.
Ағартушылық және ХХ ғасыр басындағы зиялылар ойы
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ қоғамында ағартушылық бағыт күшейіп, ұлттың мәдени, құқықтық және саяси өзін-өзі тануына негіз қалаған идеялар қалыптасты. Бұл кезеңде ойшылдар білім, баспасөз, құқық, тарих және қоғамдық ұйым арқылы ұлттық сананы көтеруге ұмтылды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931)
Шәкәрім — гуманист, ағартушы, ақын, публицист әрі философ. Оның дүниетанымындағы өзекті түйін — ұждан мәселесі. Бұл бағдар «Үш анық» еңбегінде ерекше айқын көрінеді. Ол материалистік және идеалистік дүниетанымдардың тарихын терең қарастырып, түрлі философиялық дәстүрлерді салыстыра талдауға ұмтылды.
Әлихан Бөкейханов (1870–1937)
Әлихан Бөкейханов — қоғам қайраткері, экономист, публицист, аудармашы. Оның еңбектерінің бір саласы қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне арналды. Сондай-ақ бірқатар әдеби аудармалар жасағаны белгілі.
Ахмет Байтұрсынұлы (1873–1938)
Ахмет Байтұрсынұлы — ғалым, тілші, әдебиетші, публицист, мемлекет қайраткері. 1913–1918 жылдары «Қазақ» газетінде редактор болып, халық өмірінің өзекті мәселелерін көтерді, елді өнер-білімге, прогреске үндеді. Кеңестік кезеңде де мемлекеттік басқару құрылымдарында қызмет атқарып, күрделі тарихи таңдаулар жағдайында жұмыс істеді.
Міржақып Дулатов (1885–1935)
Міржақып Дулатов — жазушы, журналист, қоғам қайраткері. Оның өмірлік мұраты — халық бостандығы, өзін-өзі билеу және отарлық езгіден құтылу. «Оян, қазақ!» (1909) еңбегі ұлттық ояну идеяларын кең таратқан ықпалды шығармалардың бірі болды.
Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893–1920)
Торайғыровтың философиялық ізденісінің өзегі — Құдай, табиғат және адам арақатынасы. Осы үштаған мәселені шешуге ұмтылыс оның дүниетанымын қалыптастырып, өмір мен адам байланысындағы үйлесімді іздеуге алып келді.
Мұстафа Шоқай (1890–1941)
Мұстафа Шоқай — көрнекті саяси қайраткер. Ол ұлттық күресті рухани және саяси тұрғыдан күшейтуге күш салды. Қазіргі түркілік тұтастыққа ұмтылу идеяларының бірқатарын XX ғасыр басында-ақ талдап, ұсынған тұлғалардың бірі ретінде бағаланады.
Жақып Ақбаев (1876–1934)
Жақып Ақбаев — ұлт-азаттық қозғалыс жетекшілерінің бірі, заңгер, қоғам қайраткері. Санкт-Петербург университетінің заң факультетін үздік тәмамдаған. Алаш қозғалысына белсене қатысып, Алаш автономиясының құқықтық құрылымдарына тартылды. Кейін кеңестік кезеңде түрлі қызмет атқарып, репрессияға ұшырады.
XX ғасырдағы философиялық бағыттар және кәсіби философияның қалыптасуы
XX ғасырда қазақ қауымының шығармашылық еркіндігіне түрлі тарихи тосқауылдар болды. Осы кеңістікте маркстік философияның бірқатар маңызды принциптері (диалектикалық әдіс, диалектикалық логика мен таным теориясының бірлігі және т.б.) жан-жақты дамытылып, кең қолданылды. Маркс «Саяси экономияға сын» (1859) еңбегінде тарихты материалистік тұрғыдан танудың мәнін қысқаша түйіндеді.
Кәсіби философия
Қазақстанда XX ғасырдың 60-жылдары кәсіби философияның қалыптасуына алғашқы қадамдар жасалды. Бұл — ұлттық ойды ғылыми тілмен жүйелеу мен әлемдік философиялық кеңістікпен байланыстырудың жаңа кезеңі болды.
Қорытынды: ұлттық философияның міндеті және тәуелсіздік кеңістігі
Қазақ философиясы — ең алдымен адам және оның өмір сүру философиясы. Халықтың «жалған өмір» туралы түсінігі тек діни-пессимизмге құрылмайды: ол белсенді іс-әрекетті жоққа шығармай, өмірге жауапкершілікпен қарауға үндейді. Еркіндікті сүйетін кең далалы халықтың дүниетанымы да кең өрісті болуы заңды.
Әлемдік мәдениетпен үндестік
Ұлттық философия өзін оқшау ұстамай, дүниежүзілік мәдениет шеңберінде қарастырылғанда мазмұны тереңдей түседі.
Пәні мен өзегі
Ұлттық философияның пәні — ұлттық ойлаудың ұлттық болмысқа қатынасы, халықтың дүниетанымы және оның тарихи тәжірибеден өрбіген құндылықтары.
Тіл және өркениет
Өз тілінде философиясы қалыптаспаған халықты толыққанды мәдениетті, өркениетті ел деу қиын. Тәуелсіздік ұлттық қазынаны қайта тануға мүмкіндік берді; ендігі жауапкершілік — зиялы қауымның жүйелі еңбегінде.