Әр міндеттеменің басы (оны пайда болу деп атайды ) және соңы ( тоқтатылу ) болады
Міндеттеменің басталуы мен тоқтатылуы: негізгі ұғымдар
Әрбір міндеттеменің басы (яғни оның пайда болуы) және соңы (тоқтатылуы) болады. Дегенмен, міндеттемені тоқтату ұғымының заңнамалық тұрғыдан берілген нақты анықтамасы жоқ. Соңғы жылдары доктринада бұл ұғымға анықтама беру үрдісі байқалады, бірақ ол азаматтық құқық бойынша барлық әдебиеттерде бірдей кездесе бермейді.
Тапсырма
- Авторын көрсете отырып, кез келген үш оқулықтан «міндеттемені тоқтату» ұғымына берілген анықтамаларды көшіріп жазыңыз.
- Аталған анықтамаларды бағалаңыз: мазмұны, қамтитын белгілері, тәжірибелік қолданылуы бойынша.
- Егер келіспесеңіз, өз анықтамаңызды ұсыныңыз және неге солай екенін негіздеңіз.
Міндеттемені тоқтатудың тәсілдері: Кодекс бойынша жүйелеу
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 21-тарауында міндеттемелерді тоқтатудың әртүрлі тәсілдері қамтылған. Алайда міндеттемені тоқтатуға әкелетін нормалар Кодекстің өзге тарауларында да кездеседі.
Тапсырма
Азаматтық кодекстің міндеттемені тоқтатуға қатысы бар өзге тарауларын көрсетіп, «міндеттемені тоқтату тәсілдері» бойынша кесте құрастырыңыз (тарау/бап, тәсілдің атауы, қолданылу шарттары, құқықтық салдары).
Практикалық жағдаяттар: тоқтатылу, жауапкершілік, тәуекел
Төмендегі жағдайлар міндеттеменің тоқтатылуы, шартты бұзу, тәуекелдің кімге жүктелетіні және залалды өтеу мәселелерін талдауға арналған. Әр жағдай бойынша нормаларды негізге алып, қысқаша құқықтық қорытынды жасаңыз.
1) Кепілдік мерзімі бар тауар және шартты бұзу талабы
«Диас» сауда үйі 1998 жылғы ақпанда Қ. Ахметоваға сатып алу-сату шарты бойынша 2 жыл кепілдік мерзімімен бейнемагнитофон сатады. Сол жылғы қарашада Қ. Ахметова сатылған тауардың сапасыздығына байланысты шығындарды және моральдық зиянды өтеуді, сондай-ақ шартты бұзуды талап етеді. Фирма өкілі «шарт бұзылғандықтан талаптарыңыз заңға сай емес» деп түсіндіреді.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Сипатталған міндеттеме тоқтатылды ма?
- Қ. Ахметованың талаптары құқыққа сай ма?
- Сатушының міндеттері мен сатып алушының құқықтары сақтала ма?
2) Жеткізілім және орындаудың мүмкін еместігі
«Якорь» ЖШС «Тайфун» мейрамханасына күн сайын 85 кг жоғары сапалы балық жеткізіп отыруға міндеттенеді. Жеткізушінің иелігіндегі жалғыз траулер істен шыққаннан кейін, ол мейрамхана әкімшісіне шарттың күші тоқтатылғанын хабарлайды. Мейрамхана болса «Якорь» ЖШС басқа траулерді жалға алып, жеткізілімді жалғастыра алады деп, бас тартуды қабылдамайды.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Бұл мән-жайлар жеткізілім шартын біржақты бұзуға негіз бола ала ма?
- Шартты сақтау тәсілі ретінде мейрамхана әкімшілігінің талаптарын орындау міндетті ме?
3) Мердігерлік жұмысынан бас тарту және шығын
Б. Сафонов Е. Кротовпен суда жүзетін құстарды өсіру мақсатында, оның жер учаскесінің бойымен ағып жатқан өзенге құрық (құрылым) орнату туралы шарт жасасады. Құрылысты бастағаннан кейін екінші күні Б. Сафонов жиналған су көрші жер учаскесін басып қалуы мүмкін деп қауіптеніп, тапсырыстан бас тартады. Е. Кротов қарсы болмайды, бірақ осы жұмысқа байланысты басқа пайдалы жұмыстан бас тартқанын алға тартып, шарттың тоқтатылуы салдарынан келген шығын үшін жоспарланған жұмыстың толық құнын төлеуді талап етеді.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Е. Кротовтың талабы заңды ма?
- Егер Е. Кротов шарт бұзылған кезде жұмысқа әлі кіріспеген болса, жауап өзгерер ме еді?
4) Тасымалдау кезіндегі өрт және тәуекел
Т. Скамейкин Елкин Е.-мен Түркиядан Семей нарықтарында сатуға әйелдер тондарын әкелу туралы шарт жасасады. Тондар чартерлік рейспен Семейге тасымалдану барысында ұшақтың жүк бөлімінде шыққан өрт салдарынан жарамсыз болып қалады. Нәтижесінде екі тарап та шығынға ұшырайды: Елкин Е. сатып алу, тасымалдау, жол жүру, қонақ үй, тамақ шығындарын жоғалтады, ал Скамейкин Т. жоспарланған табыстан қағылады.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Шарттың орындалуы тоқтады ма?
- Елкин Е. өз міндеттемесін орындамағаны үшін Скамейкиннің алдында жауапты ма?
- Егер міндеттемені орындамаудың себебі Елкин Е.-нің абайсыздығы болса, жауап өзгерер ме еді?
5) Қарыз міндеттемесі және кредитордың қайтыс болуы
Жеке кәсіпкер И. Оразбаев 15 тамызға дейін Васенковтан жанар-жағармай сатып алу үшін 80 000 теңге қарыз алады. Қарыз мерзімінде қайтарылмайды. 27 қыркүйекте Васенков В. аяқ астынан қайтыс болады. Қайтыс болған адамның барлық мүлкі оның ұлы Анатолийге өтеді.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Міндеттеменің орындалуы тоқтады ма?
- Егер Оразбаев қарызды қайтаруға міндетті болса, онда кімге және қандай сомада?
- Васенков емес, Оразбаев қайтыс болса, жауап өзгерер ме еді?
6) Уақытында жеткізілмеген тауар және «жоқ материал» уәжі
«Юность» тігін фабрикасы балаларға арналған кешенді дүкенге 1 тамызға дейін қыздарға арналған мектеп киімін жалпы мөлшері 500 дана етіп жеткізуге міндеттенеді. Алайда шартта белгіленген мерзімде де, одан кейін де тауар жеткізілмейді, соның салдарынан дүкен шығынға ұшырайды. Фабрика шарттың бұзылу себебін қажетті матаның болмауымен түсіндіреді. Ал мата мақта фабрикасында қажетті жіптің жоқтығынан өндірілмеген.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Тігін фабрикасы дүкен алдында міндеттемені орындамағаны үшін жауап бере ме?
- Бұл сұраққа матаның жоқ болуы фактісі мен оның себептері әсер ете ме?
- Егер фабрика дүкеннің шығынын өтесе, бұл оны болашақта тауар жеткізу міндетінен босата ма?
- Тапсырыс берілген тауардың дүкенге бірде-бір рет жеткізілмеуі шешімге ықпал ете ме?
7) Тұрақты рента, тараптың қайтыс болуы және шарттың тағдыры
Жеке кәсіпкер Акулов А. өзіне тиесілі наубайхананы інісі Крымов К.-ға тұрақты рента шарты бойынша береді. Бір жарым жылдан кейін Акулов А. қайтыс болады.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Шарттың әрекеті тоқтай ма?
- Егер Акулов емес, Крымов қайтыс болса, жағдай өзгерер ме еді?
- Егер бұл ғұмырлық рента болса, жоғарыдағы жауаптар қалай өзгерер еді?
- Ал егер өмір бойы асырауда ұстау шарты болса ше?
8) Қарызды бөліп төлеу, қолхат және талап қою мерзімі
Профессор Болтабаев Т. философия және логика бойынша ескі кітаптарын аспирант Киреев Н.-ға сатады. Төлемді үш ай ішінде бөліп төлеу көзделеді. Алғашқы екі айда Киреев Н. төлем жасайды, ал үшінші айда қалған соманы екі ай ішінде толық өтеуге міндеттенетін қолхат береді.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Кітапты сатып алу бойынша міндеттемеге не болды?
- Мұндай әрекет заңда көзделген бе және ол қалай аталады?
- Бұл келісім талап қою мерзіміне қалай әсер етеді?
- Талап қою мерзімі қай айдан бастап есептеледі?