Шығу туризмі

Туризм және әлеуметтік-экономикалық даму

Қазақстанда туризмнің дамуына әлеуметтік-экономикалық жағдайлар оң ықпал етуі тиіс. Мұны елдің жалпы экономикалық өсу қарқынына қарап-ақ бағалауға болады. Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасып, көк байрағымыздың желбірегеніне де біршама уақыт өтті. Экономиканың өтпелі кезеңнен нық шығуының маңызды тетіктерінің бірі — туризм индустриясын құру және жүйелі дамыту.

Туризм ұғымын екі қырынан қарастырған жөн: біріншісі — адамдардың саяхат арқылы дүниетанымын кеңейтуі; екіншісі — экономиканың тиімді және мультипликативті әсері жоғары саласы ретінде.

Әлемдік тәжірибе бұл пікірді растайды. Мысалы, Малайзия 1996 жылы 8 миллион турист қабылдап, елеулі табысқа қол жеткізді. Азиядағы шағын мемлекеттер — Бахрейн мен Кувейт те туризмді экономиканың ажырамас бөлігі ретінде дамытып келеді.

Нәтиже

Шетел валютасының ағылуы

Нәтиже

Бюджет түсімдерінің өсуі

Нәтиже

Жаңа жұмыс орындары

Нәтиже

Өмір деңгейі мен табыстың артуы

Қазақстандағы туризмнің қазіргі ахуалы

Еліміздегі туризм индустриясының қазіргі жағдайы қанағаттанарлық деңгейде емес: материалдық-техникалық база ескірген, ал көлік инфрақұрылымы халықаралық талаптарға толық сай келмейді. Осы себептерден Қазақстан әзірше әлемнің ең тартымды туристік бағыттары қатарына нық ене қойған жоқ.

Дегенмен, Қазақстанның табиғаты қайталанбас әрі көркем. Табиғи-рекреациялық әлеуетті дұрыс басқару арқылы елге әлем туристерін тартып, қомақты экономикалық пайда табуға толық мүмкіндік бар.

Негізгі кедергілер

Ескірген материалдық-техникалық база
Көлік инфрақұрылымының жеткіліксіз дамуы
Халықаралық стандарттарға толық сәйкес келмеу
Кіру туризмінің баяу дамуы және нарық теңгерімсіздігі

2004–2005 жылдар: әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер (қысқаша)

ЖІӨ және өсім

2004 жылғы ЖІӨ: 5 542,5 млрд теңге
Нақты өсім (2003-пен салыстырғанда): 109,4%

Салалар бойынша өсім

Өнеркәсіп 10%
Ауыл шаруашылығы 0,1%
Құрылыс 11,2%
Көлік және байланыс 12,2%
Сауда 10,4%
Басқа қызметтер 10,4%

Сыртқы сауда

2004 айналым: 32 877,5 млн АҚШ долл.
Өсім: 54%
Экспорт: 20 096,2 млн АҚШ долл.
Экспорт өсімі: 56%

Жұмыспен қамту және жұмыссыздық (2004)

2004 жылы республика экономикасында (алдын ала дерек бойынша) 7,2 млн адам жұмыспен қамтылды — бұл өткен жылмен салыстырғанда 180,7 мың адамға немесе 2,6%-ға көп.

Жалдамалы жұмыскерлер: 4,5 млн адам (62,2%)
Қызмет көрсету саласы: 3,7 млн адам (49,1%)
Өнеркәсіп: 1,3 млн адам (17,5%)
Ауыл және балық шаруашылығы: 2,3 млн адам (33,4%)

Жұмыссыздар саны 657,4 мың адамды құрап, жұмыссыздық деңгейі 8,4%-ға дейін төмендеді (бір жылда 0,4 пайыздық пунктке қысқарды). Әйелдер (57,3%) мен жастар (15–24 жас, 29,1%) үлесі жоғары болып сақталды.

2005 жылғы қаңтар соңында тіркелген жұмыссыздар саны 120,1 мың адам болды — бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 18%-ға аз. Экономикалық тұрғыдан белсенді халық ішіндегі үлесі 1,5% болды.

Ақшалай табыстар (2004)

2004 жылы халықтың жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы (бағалау бойынша) 152 932 теңгені құрады. Бұл өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 21,0%-ға жоғары.

Осы кезеңде нақты ақшалай табыс 13,2%-ға өсті.

Маңызды түйін

Туризмді дамыту табыс өсімі мен жұмыспен қамтуды күшейтуге ықпал ете алады, бірақ бұл үшін инфрақұрылым мен сервисті бір мезгілде жаңғырту қажет.

Туристік нарық құрылымы: шығу, кіру және ішкі туризм

Тәуелсіз Қазақстанда туристік фирмалар саны едәуір артты. Алайда олардың басым бөлігі Қазақстан азаматтарын шетелге шығаруға бағытталған, әрі соның ішінде шоп-туризм үлесі жоғары болды. Бұл құбылыс өтпелі кезеңдегі экономикалық дағдарыспен, жеңіл және тамақ өнеркәсібі мен өңдеу салаларының құлдырауымен түсіндіріледі.

Кіру туризмі баяу дамыды: жалпы туристік ағынның шамамен 69,2%-ы шығу туризміне, 11%-ы кіру туризміне, 19,8%-ы ішкі туризмге тиесілі болды. Сатылған жолдамалар құнының 95%-ы шығу туризміне тиесілі болып, кіру мен ішкі туризмнің үлесі тиісінше 3,5% және 1,5% деңгейінде қалды.

Осы деректер Қазақстан экономикасында туризмнің әлі де сауда балансына теріс әсерін көрсететінін аңғартады: резидент еместердің келуі мен ел ішіндегі туристік қозғалыс айтарлықтай табыс әкеле қойған жоқ.

ДТҰ жіктемесі және Қазақстанның орны

Дүниежүзілік Туристік Ұйым (ДТҰ) елдерді негізінен екі топқа бөледі: туристерді жеткізіп беруші және қабылдаушы елдер. Қазақстан көбіне алғашқы топқа жақын қалып отыр. Ал табиғи әлеуеті мен географиялық ерекшелігін ескерсек, еліміз Марокка, Непал, Оман, Түркия сияқты қабылдаушы елдер қатарына кіруге ұмтылуы тиіс.

1998 жылғы өңірлік шоғырлану (қысқаша қорытынды)

Туристік қызмет көрсетудің ең жоғары шоғырлануы Алматы қаласында байқалды: резидент еместерге қызмет көрсету деңгейі шамамен 77%, резиденттер бойынша 69%. Түсімнің де негізгі бөлігі Алматы үлесіне тиді. Шетел туристері жиірек тоқтаған келесі өңір — Шығыс Қазақстан (шамамен 15% деңгейінде).

Жалпы алғанда, шетелдік туристер оңтүстік астанаға көбірек шоғырланса, отандық туристер ағынында шоп-туризм бағыты басым болды.

Тиімді туризм индустриясын қалыптастырудың міндеттері

Қазақстанның табиғи ерекшеліктері кез келген туристі бейжай қалдырмайды. Сондықтан басты мақсат — жоғары тиімді туризм индустриясын дұрыс жолға қойып, оның дамуын нақты міндеттер арқылы қамтамасыз ету.

Басым міндеттер

Инфрақұрылымды жүйелеу

Елдегі туризм инфрақұрылымын біріздендіріп, ұзақ мерзімді бағдарын айқындау.

Көлік қолжетімділігі

Туризм нысандарына көлік және коммуникация қолайлылығын жақсарту.

Орналастыру базасы

Қонақ үй, кемпинг, мотель салуда маусымдық ерекшелікті ескеру.

Маркетинг және PR

Жарнама мен насихатты озық технологиялар арқылы күшейту.

Инвестиция тарту

Шетелдік және отандық инвестициялардың тұрақты арнасын қалыптастыру.

Инфрақұрылым: байланыс, көлік, орналастыру және тамақтану

Телекоммуникациялар

Қазақстанда дербес әрі тиімді телекоммуникациялар жүйесін құру қажеттігі бар. Туризм индустриясында ақпарат алмасу жылдамдығы — қызмет сапасының негізгі өлшемдерінің бірі. Сондықтан байланыс пен деректердің қолжетімділігі әлемдік деңгейге сай болуы шарт.

Көлік жүйесінің рөлі

Туризмде көлік байланысының маңызы өте жоғары. Темір жол, автомобиль және әуе қатынасы Қазақстанның кең аумағы мен бағыттарының әртүрлілігіне сай дамуы керек.

Темір жол

Темір жол — халық үшін ең қолжетімді көлік түрлерінің бірі, әсіресе ішкі туризм үшін. Трансазиялық магистраль бағытында 1991 жылы Достық–Алашанькоу өткелі іске қосылды, ал 1996 жылы Серахс–Мешхед аралығы енгізілгеннен кейін Ұлы Жібек жолы бағыты бойынша қатынас жандана түсуі ықтимал.

Жоспарланған/қарастырылған бағыттар: Жезқазған–Қызылорда (419 км), Семей–Павлодар (184 км), Өскемен–Шар (143 км).

Автомобиль жолдары

Туристік ағымды күшейту үшін автожол сапасы халықаралық деңгейге сай болуы тиіс. Қазақстандағы жолдардың жалпы ұзындығы 87,7 мың км (аумақтың 1000 км-іне шаққанда 32,2 км). Оның 17,4 мың км — республикалық маңызы бар трассалар, ал 11,8 мың км жолдың халықаралық стандартқа жеткізілуі көзделеді.

Теңіз және әуе көлігі

Сыртқы экономикалық байланыстардың кеңеюі теңіз қатынасына да сұраныс туғызады. Қазіргі таңда Ақтау теңіз портын қайта жаңғырту және кеңейту жұмыстары жүргізілуде; бұл круиздік туризмді дамытуға мүмкіндік беруі ықтимал.

Әуе көлігі — жылдамдық пен қашықтық факторына байланысты туризм инфрақұрылымының маңызды элементі. Қазақстанның негізгі туристерді жеткізіп беруші елдерден алыс орналасуы авиацияны дамыту қажеттігін күшейтеді.

Орналастыру базасы

Туристік инфрақұрылымның өзегіне орналастыру нысандары — қонақ үйлер, кемпингтер, мотельдер, пансионаттар жатады. Оларды халықаралық талаптарға сәйкестендіру — стратегиялық міндет.

ДТҰ деректері бойынша әлемдік қонақ үй қорының 49%-ы Еуропада орналасқан. Қазақстанда орналастыру объектілерінің саны шектеулі деңгейде көрсетіліп, орын сыйымдылығы 4040 орын ретінде берілген.

Қосымша орналастыру түрлері де маңызды: жастар турбазалары, отбасылық рекреациялық орталықтар, тау лашықтары, жалға берілетін пәтерлер, саяжай үйлері және өзге нысандар.

Тамақтану инфрақұрылымы

Тамақтану саласы салыстырмалы түрде дамығанымен, туристік сервистің толық стандарттарына әрдайым сай келе бермейді. Жол бойында және шалғай аудандарда туристерге қолайлы ресторан, кафе, бар сияқты орындарды көбейту қажет.

Ұлттық тағам мәдениетін, салт-дәстүр мен әдет-ғұрып элементтерін сервиске кіріктіру — Қазақстанның туристік брендингін күшейтетін фактор.

Мемлекеттік саясат және басымдықтар

Қазақстанда туризмді дамытуға бағытталған бірқатар нормативтік құжаттар қабылданған: туризм индустриясын дамытудың ұлттық бағдарламасы, туризмді дамытудың тұжырымдамасы, «Туризм туралы» заң және өзге де Үкімет қаулылары. Осы негізде болашаққа арналған басым бағыттар айқындалды.

Салалық теңгерім

Туризмді экономиканың өзге салаларымен тең деңгейде дамытып, тұрақты өсімді бақылау.

Инфрақұрылымды жаңарту

Туристік инфрақұрылымды қайта жабдықтау және жаңа үлгідегі нысандар салу.

Халықаралық кооперация

Озық туристік компаниялармен ынтымақтасып, тәжірибе алмасу.

Стандарттау

Көлік пен коммуникациялар жүйесін әлемдік стандарттарға сәйкестендіру.

Кадрлар

Халықаралық туризм үшін кадрлар даярлау және біліктілікті арттыру.

Технология және басқару

Ғылым мен техника жетістіктерін туризмді басқару мен үйлестіруге енгізу.

Мемлекет инвестиция тарту жұмысын күшейтіп, ел туралы кешенді туристік ақпарат әзірлеуді және оны кең тарату құралдарын дамытуды көздейді. Қабылданған бағдарламалар мен жоспарлар Қазақстанда туризм индустриясын қалыптастыруға және орнықты дамытуға негіз бола алады.

2001–2003 жылдар: туризм дамуының динамикасы

2003 жылы 713 туристік фирма мен агенттік 229,0 мың турист пен экскурсантқа қызмет көрсетті. 2002 жылы 612 ұйым есеп беріп, 171,4 мың адамға қызмет көрсетілген. 2001–2003 жылдар аралығында барлық туризм түрлері бойынша өсу байқалды: келу туризмі шамамен 1,5 есе, шығу туризмі 1,3 есе артты. Ішкі туризм де өсіп, 2003 жылы 89,3 мың адамға жетті.

2003 және 2002: негізгі салыстыру

2003: есеп берген ұйымдар: 713
2003: қызмет көрсетілгендер: 229 014 адам
2002: есеп берген ұйымдар: 612
2002: қызмет көрсетілгендер: 171 427 адам

2001–2003: туризм түрлері бойынша құрылым

Көрсеткіш	2003	2002	2001
Барлығы	229 014	171 427	154 502
Келу туризмі	44 990 (19,7%)	29 771 (17,4%)	2 507 (1,6%)
Шығу туризмі	94 692 (41,3%)	74 728 (43,6%)	37 942 (24,6%)
Ішкі туризм	89 332 (39,0%)	66 928 (39,0%)	114 053 (73,8%)

Ескерту: кестедегі мәндер бастапқы дереккөздегі көрсеткіштер негізінде берілді.

Нарық құрылымы: меншік нысандары

2003 жылы туристік нарық ұйымдарының 94,5%-дан астамы жеке меншік нысанда болды (2002 жылы — 96,5%). Жеке меншік ұйымдар туристердің 97,6%-ына қызмет көрсетіп, табыстың негізгі бөлігін қалыптастырды. Мемлекеттік ұйымдардың үлесі өте төмен деңгейде қалды.

Шығу туризмі және көлік таңдауы

Шығу туризмі туристік фирмалар үшін негізгі табыс көзі ретінде қалыптасты. 2003 жылы туристердің едәуір бөлігі әуе көлігін таңдады (61,7%), халықаралық автобусты (28,5%), темір жолды (8,2%) және өзге құрлық көліктерін (1,6%) пайдаланды.

ТМД елдерінде болу ұзақтығы орта есеппен 4 күнді, ал ТМД-дан тыс елдерде 2–3 күнді құрады. ТМД ішінде Қырғызстан, Ресей, Өзбекстан бағыттары жиі кездессе, ТМД-дан тыс елдер ішінде Қытай, Түркия, Германия және БАӘ бағыттары басым болды.