Көп кешікпей Өлкелік басылымдар
Отызыншы жылдар: бесжылдық пен ақпараттық кеңістіктің өзгеруі
Отызыншы жылдардың басында кеңес үкіметі ауыр өнеркәсіпті дамытуға ерекше мән берді. Соның нәтижесінде Қазақстанда Балқаш, Қарағанды, Ембі мұнай комбинаты сияқты ірі өндірістік орталықтар қатарға қосылды. Ауылдық жерлерде бірнеше мың колхоз құрылып, жүздеген мал және астық бағытындағы шаруашылықтар ұйымдастырылды.
Дегенмен ауыл шаруашылығында елеулі кемшіліктер де болды: көптеген колхоздар ұйымдық және шаруашылық жағынан әлсіз еді, өздігінен орнығып кете алмайтын. Осы өзгерістерді жедел іске асыру үшін баспасөздің жан-жақты қолдауы қажет болды.
Өнеркәсіп
Балқаш, Қарағанды, Ембі секілді ірі нысандардың іске қосылуы экономикалық күн тәртібін түбегейлі өзгертті.
Ауыл
Колхоздастыру кең жүрді, бірақ басқару тәжірибесі мен ресурстық қамтамасыз ету әлсіз болды.
1933 жылғы бетбұрыс: өлкелік басылымдарды қайта құру
1933 жылғы 4 маусымда Қазақстан Өлкелік партия комитетінің бюро отырысында Л. И. Мирзоян қазақ баспасөзінің жайы мен міндеттері туралы баяндама жасап, осы мәселеге қатысты қаулы жобасын ұсынды. Көп ұзамай «Өлкелік басылымдар — “Социалистік Қазақстан” мен “Казахстанская правда” газеттерінің жұмысын қайта құру туралы» қаулы жарияланды.
1933–1936 жылдары өлкелік партия комитеті республикалық газеттердің редакцияларын іскер, тәжірибелі кадрлармен күшейтіп отырды. 1934 жылы маусымда жазушы әрі публицист Ғабит Мүсрепов “Социалистік Қазақстан” газетінің редакторы болып бекітілді.
Редакциялық құрамның жаңаруы
- Бейсенбай Кенжебаев
- Аманғали Сегізбаев
- Нұрсейіт Ерубаев
- Байжасаров
- Ахмет Елшібеков
- Мерғали Ешмұхамбетов
- Ануар Омарбеков
- Несіпбай Манашев
- Жұмағали Сәрсеков
Белгілі журналист және әдебиет сыншысы Құлмырза Өтепов 1938 жылға дейін “Социалистік Қазақстан” газетінде партия тұрмысы, насихат, баспасөз және әдебиет бөлімдерін үздіксіз басқарды. Ал ірі публицист әрі әдеби сыншы Ілияс Қабылов эстетика мен әдебиетті зерттеу мәселелері жөнінде мақалалар жариялап отырды. Бұл кезеңде саясат пен экономика тақырыптарына қалам тартқан авторлардың ішінде С. Бәйішев те болды; ол кейін газеттің редакторы қызметін атқарды.
Сандық өсім: газет, кітап және радио
Газеттер (1937)
267 газет шықты, соның 137-сі қазақ тілінде. Шамамен 660 мың дана таралымға жетті.
Кітап басылымы
Жалпы таралымы 5,3 млн данадан асатын, 408 атаулы кітап басылып шықты.
Радио (1937 көктемі)
307 радиоторап, 57 мың радиоқабылдағыш жұмыс істеді (1935 жылмен салыстырғанда шамамен 3 есе көп).
Алайда бұл көрсеткіштердің өзі халықтың баспасөзге деген өсіп келе жатқан сұранысын толық өтей алмады.
Партиялық құрылым және баспасөздің міндеті
1937 жылғы 5–12 мамырда Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші съезі өтіп, Орталық Комитет сайланды. “Социалистік Қазақстан” мен “Казахстанская правда” Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің органы мәртебесін алды.
Республика баспасөзі партия шешімдерін орындауға коммунистерді және еңбекшілерді жұмылдыра отырып, коммунистік партияның тарихы мен теориясын оқып-үйрену, ұлттық кадрларды даярлау және оларды идеялық-саяси тұрғыдан тәрбиелеу тақырыптарына басымдық берді. Партия ішіндегі демократиялық үрдістерді дамытуға “Ауыл коммунисі”, “Большевик Казахстана”, “Казахстанская правда” және өзге басылымдардағы мақалалар мен корреспонденциялар айтарлықтай ықпал етті.
1938 жылға дейінгі кеңею: өңірлік және аудандық баспасөз
Қазақстан Коммунистік (большевиктер) партиясының II съезіне (1938 жыл, шілде) дейін республика баспасөзі едәуір дамыды. I съезден кейін 4 облыстық және 16 аудандық жаңа газет пайда болды. Бұрынғы 9 журналдың саны 13-ке жетті, газеттердің таралымы 300 мың данаға дейін өсті.
Өндірістік науқан және қозғалыстар
“Социалистік Қазақстан”, “Казахстанская правда”, “Советтік Қарағанды” және “Соц. Қарағанды” стахановтық қозғалысты кеңейтуге үлес қосты.
Облыстық-аудандық деңгей
Экономиканы және қорғаныс қуатын нығайтуға бағытталған бастамаларды күн тәртібінде ұстап, жергілікті проблемаларды жедел көтеріп отырды.
Мерзімді баспасөзде республиканың 20 жыл ішінде қол жеткізген табыстары кеңінен насихатталды. “Еңбек тәртібін нығайталық”, “Жұмыс уақытын босқа өткізушілікке жол бермейік” секілді айдарлармен кәсіпорындар мен мекемелерден келіп түскен хабарлар мен хаттар жиі жарияланды.
Сонымен бірге баспасөз қорғаныс маңызы бар кәсіпорындарды, әсіресе түсті металлургия саласын ерекше бақылауда ұстады: редакциялар арнайы қызметкерлер жіберіп, жұмысшы тілшілермен жүйелі байланыс орнатты.
Соғыс қарсаңындағы ауқым
Ұлы Отан соғысы қарсаңында республикада негізінен қазақ және орыс тілдерінде 322 газет шықты, жалпы таралымы 1 млн данаға жуықтады. Оның ішінде 9 республикалық, 28 облыстық және 193 аудандық газет тұрақты түрде жарық көрді.
Білім, тіл және мәдениет: баспасөздің қосымша миссиясы
Қазақ мемлекеттік университетінің ашылуы (1934)
1934 жылғы 15 қаңтарда Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл Қазақстандағы 13-ші жоғары оқу орны еді. Жоғары оқу орындарында 4266 жас оқыды, олардың 62%-ы қазақ жастары болатын. Баспасөз бұл оқиғаны қазақ халқының мәдени өміріндегі тарихи белес ретінде бағалап, халықтық мереке деңгейінде атап өтті.
Отызыншы жылдардың орта шенінде қазақ тілінде газет-журналдардың, кітаптар мен оқулықтардың көптеп шығуы, жергілікті мектептерде сабақтың ана тілінде жүргізілуі қазақ тілі мен әдебиетін ғылыми тұрғыда терең зерттеуді күн тәртібіне қойды. Республикалық газеттер ғылыми-техникалық терминдерді батыл енгізу арқылы қазақ тілінің сөздік қорын байыту, әдеби тіл мен жазба нормаларын дамыту жөніндегі проблемалық мәселелерді тұрақты көтеріп отырды.
Екінші бесжылдық тұсында баспасөз әдебиет пен өнер мәселелеріне де кең орын берді. Қоғамда материалдық қажеттіліктермен қатар рухани сұраныс та өскендіктен, әдебиет пен өнердің, жалпы ақпарат құралдарының қоғамдық рөлі күшейді. Бұл бағытта “Қазақ әдебиеті” газеті, “Әдебиет майданы”, “Литературный Казахстан”, “Әйел теңдігі”, “Ауыл мұғалімі” секілді мәдени-танымдық басылымдар белсенді жұмыс істеді.
1934: жазушылар съезі және жаңа есімдер
1934 жылғы 12 маусымда Қазақстанда жазушылар съезі ашылды. Қазақ жазушылары баспасөзге белсене араласты. Жақан Сыздықов, Тайыр Жароков, Әбділдә Тәжібаев, Ғали Орманов, Ғабдол Сланов және басқалардың мақалалары, өлеңдері, әңгімелері мен очерктері “Социалистік Қазақстан” бетінде жиі көріне бастады.
Ауыл мәдениеті: клуб, кітапхана, оқу үйлері
Өлкелік баспасөз ауылдағы мәдениет ошақтарының — клубтар мен кітапханалардың, оқу үйлері мен қызыл бұрыштардың жұмысына ерекше назар аударып, олардың тәжірибесін таратуға ықпал етті.
Әліпби реформасы және баспасөз тәжірибесі
Қазақ АССР Орталық атқару комитеті 1928 жылы латын әліпбиін мемлекеттік әліпби ретінде жариялады. 1929 жылдан бастап өлкелік газеттер шағын хабарлар мен заметкаларды латын қарпімен басып, оқырманды жаңа әліпбиге үйретуге кірісті.
1930 жылы газет-журналдар мен баспалар латын әліпбиіне толық көшті. Латын әліпбиі 1940 жылға дейін қолданылды. 1940 жылы кирилл әліпбиіне көшу мәселесі ресми түрде қаралды.