Салық түсімдері
Жергілікті бюджеттердің мәні және рөлі
Жергілікті қаржылық билік пен басқарудың жергілікті органдарының сан қырлы қызметінің қаржы базасы ретінде жергілікті бюджеттерге айрықша мән беріледі. Жергілікті бюджет — ұлттық табысты аумақтық деңгейде қайта бөлуге мүмкіндік жасайтын әрі жергілікті басқару органдарының қаржылық негізін қамтамасыз ететін экономикалық қатынастардың жиынтығы.
Жергілікті бюджеттерді қалыптастыру мен пайдалану қоғамдық өнім құнының қозғалысын көрсетеді: кәсіпорындар мен мемлекет арасында, меншік нысандарына қарамастан ұйымдар мен мекемелер арасында, сондай-ақ мемлекет пен халық арасында қайта бөлу қатынастары қалыптасады.
Экономикалық мазмұны
Ақша қорларын қалыптастыру
Жергілікті билік органдары өз қызметін атқару үшін бюджеттік ресурстарды жинақтайды.
Қайта бөлу және бағыттау
Қорлар жергілікті инфрақұрылымды дамытуға және халықтың әлеуметтік қажеттіліктерін өтеуге бөлінеді.
Әлеуметтік инфрақұрылым және аймақтық даму
Жергілікті бюджеттер жергілікті органдардың негізгі қаржы базасы бола отырып, олардың экономикалық дербестігін күшейтеді, шаруашылық белсенділікті арттырады және аумақтың инфрақұрылымын дамытуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде жергілікті деңгейдегі экономикалық және әлеуметтік міндеттерді орындауда жергілікті бюджеттердің рөлі өседі.
Тұтынудың қоғамдық қорларын бөлу кезінде жергілікті бюджеттердің салмағы айқын: мемлекеттік қаражаттардың едәуір бөлігі әлеуметтік инфрақұрылымға (білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қолдау, коммуналдық қызметтер және т.б.) бағытталады. Дүниежүзілік және отандық тәжірибе жергілікті шаруашылық дамыған жағдайда аумақтарды абаттандыру, санитарлық жағдайды жақсарту, сондай-ақ әлеуметтік мекемелерді ұстауда жергілікті қаржының маңызы жоғары екенін дәлелдейді.
Нарықтық экономика жағдайындағы ықпал
- Өндірістік ортаны қаржыландыруға жұмсалатын шығындардың елеулі бөлігі жергілікті бюджет арқылы өтеді (жергілікті өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, су шаруашылығы, көлік және т.б.).
- Өндірістік емес ортаны дамыту қаржыландырылып, қоғамдық өндіріске жанама әсер етеді.
- Қоғамдық қорларды бөлу арқылы жұмыс күшін ұдайы молайтуға жағдай жасалады.
Қазақстандағы жергілікті бюджеттердің орны
Қазақстан Республикасында жергілікті бюджеттер құрамына облыстық бюджеттер, қалалар мен аудандар бюджеттері кіреді. Қазіргі кезеңде жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстары бойынша үлесі мемлекеттік қаржы ағымдарында елеулі орын алады. Жергілікті бюджеттер республикалық бюджетпен қатар қоғамдық қаржы жүйесінің маңызды бөлігін құрайды.
Орталықтандыру және орталықсыздандыру
Бюджет түріндегі қаржы қатынастарын ұйымдастыруда екі үрдіс қатар жүреді:
Орталықтандыру
Дағдарыстан шығу және тұрақтандыру мақсатымен қаржы ресурстары қозғалысын басқару нысандары мен әдістерін күшейту.
Орталықсыздандыру
Қаржы қорларын қалыптастыру мен пайдалануда жергілікті органдардың функцияларын кеңейту, жергілікті жағдайларға жақын басқару.
Бюджеттің дербестігі — бекітілген кіріс базасына сүйене отырып, аймақтың басқару органы бюджет көлемін және кірістер мен шығыстардың құрылымы мен мөлшерін анықтайтын қағида. Бұл дербестік республикалық заңнама негізінде іске асады және әрдайым салыстырмалы сипатқа ие: аймақ көлемі кішірейген сайын дербестік шегі де тарылуы мүмкін.
Кірістердің жіктемесі
Бюджет кірістері — бюджетке қайтарымсыз негізде түсетін түсімдер жиынтығы. Оларға салықтар, алымдар және өзге де міндетті төлемдер, салықтық емес түсімдер, сондай-ақ капиталмен жасалатын операциялардан түсетін кірістер жатады.
Негізгі санаттар
Салықтық түсімдер
Жеке табыс салығы, әлеуметтік салық, мүлікке салынатын салықтар және т.б.
Салықтық емес түсімдер
Мемлекеттік мүлікті пайдаланудан, айыппұлдардан, баждардан және өзге түсімдер.
Капиталмен операциялардан кірістер
Негізгі капиталды (мүлікті) сатудан түсетін түсімдер.
Ресми трансферттер
Жоғары тұрған бюджеттерден және өзге ресми көздерден берілетін қаражат.
Мақтаарал ауданы: 2006 жылғы бюджет түсімдерінің орындалуы
Түсімдер құрылымы (2006)
Төмендегі деректер аудандық бюджет түсімдерінің жоспарланған және нақты орындалуын көрсетеді.
| Көрсеткіш | Жоспар (мың тг) | Нақты (мың тг) | Орындалуы |
|---|---|---|---|
| Салықтық түсімдер | 695 173 | 691 673 | 99,5% |
| Салықтық емес түсімдер | 5 554 | 6 209 | 111,8% |
| Негізгі капиталды сатудан түсетін түсім | 53 083 | 63 293 | 119,2% |
| Ресми трансферттерден түсетін түсім | 3 340 783 | 3 308 238 | 99,0% |
| Жалпы түсімдер | 4 111 867 | 4 075 091 | 99,1% |
Қорытынды
Жалпы түсімдер жоспарға жақын орындалған: 99,1%.
Ең жоғары өсім
Негізгі капиталды сату: 119,2%.
Тәуекел аймағы
Негізгі көлем трансферттерге тәуелді: 99,0% орындалған.
Негізгі салықтар бойынша орындалу
Таңдамалы түсімдер (2006)
Төлем көздерінен ұсталатын жеке табыс салығы мен мүлік салығы жоспардан жоғары орындалған, ал әлеуметтік салық бойынша төмендеу байқалады.
| Кіріс түрі | Жоспар (мың тг) | Нақты (мың тг) | Орындалуы | Ауытқу (мың тг) |
|---|---|---|---|---|
| Төлем көздерінен ұсталатын жеке табыс салығы | 98 965 | 111 406 | 112,6% | +12 441 |
| Әлеуметтік салық | 350 251 | 294 603 | 84,1% | −55 648 |
| Жылжымайтын мүлікке салынатын салық | 15 924 | 18 550 | 116,5% | +2 626 |
Қысқаша түсіндірме
- Жеке табыс салығы жоспардан 12 441 мың теңгеге жоғары орындалды.
- Әлеуметтік салық бойынша жоспар 55 648 мың теңгеге орындалмай қалды.
- Жылжымайтын мүлікке салынатын салық жоспардан 2 626 мың теңгеге артық түсті.
Жалпы алғанда 2006 жылы аудандық бюджет түсімдері жоспарға жақын деңгейде орындалды. Сонымен бірге кірістердің елеулі бөлігі ресми трансферттерге тәуелді екені байқалады, бұл жергілікті кіріс базасын нығайту қажеттігін көрсетеді.
Бюджеттік жоспарлау және тапшылықты жабу тәсілдері
Бюджеттерді қалыптастыру жергілікті өкілетті органдар әзірлейтін жергілікті бюджеттік бағдарламалар негізінде жүзеге асырылады. Бағдарламаларды қаржылық негіздеу және іске асыру жергілікті атқарушы органдарға, сондай-ақ оларға бағынысты мемлекеттік мекемелерге жүктеледі.
Жергілікті атқарушы органдардың аймақтық инвестициялық бағдарламаларды қаржыландыру үшін қарыз алуға құқығы бар. Қарыз алу бағалы қағаздар шығару немесе өзге қарыз алу нысандары арқылы жүзеге асырылып, оның тәртібін Үкімет айқындайды.
Теңгерімділік қағидасы және секвестр
Бюджеттердің теңгерімділігі — бюджет-қаржы саясатының маңызды талабы. Бюджет тапшылығын ақша эмиссиясы есебінен жабуға заңмен тыйым салынған. Тапшылықты жабудың негізгі нысандары:
- мемлекеттік қарыздар шығару;
- кредит ресурстарын пайдалану.
Тапшылықты азайту немесе жою үшін секвестрлеу қолданылады: ағымдағы қаржы жылының қалған уақытында барлық баптар бойынша шығыстарды белгілі бір пайызға үйлесімді төмендету. Секвестрлеуге жатпайтын бағдарламалар тізбесін Парламент пен жергілікті өкілетті органдар бекітеді.