Адамдардың жастары боынша стратификация теориясын негіздеу

Қартаю құбылысы: өзектілігі және анықтама мәселесі

Бүкіл әлемде қарт азаматтардың саны айрықша өсіп келеді. Соған байланысты қарттық пен қартаю мәселесі әлеуметтік, медициналық және психологиялық тұрғыдан аса өзекті болып отыр. Дегенмен адам қартаюына назар күшейгеніне қарамастан, көптеген сұрақтар әлі де толық зерттелмеген.

Қазіргі уақытқа дейін «қартаю» ұғымының бәріне ортақ, дәл және бірізді анықтамасы қалыптаспаған. Кей деректерде Homo sapiens атауы «саналы» деген мағынамен қатар «қартаюшы» тірі жан иесі ретінде де түсіндірілетіні айтылады. Әдебиеттерде «кеш естиярлық», «қарттық жас» секілді кезеңдік анықтамалар жиі кездеседі.

Демографиялық көзқарас

Демографиялық-энциклопедиялық сөздікте (1985) қартаю тарихи-эволюциялық кезеңдерге, экологиялық және әлеуметтік жағдайларға тәуелді биопсихологиялық әрі әлеуметтік құбылыс ретінде сипатталады.

Қарттардың денсаулығы және ұзақ өмір сүру үрдісі

Қарт адамдардың аурушаңдық деңгейі жастармен салыстырғанда шамамен 6 есе жоғары деп көрсетіледі. Жоғары дамыған елдерде өмір сүру ұзақтығы артқандықтан, қартаю кезеңі де созылып, кейде 30 жылға дейін жалғасатын өмірлік уақыт аралығын қамтиды.

Алайда педагогика мен психологияда бұл кезең адам өмірінің ерте сатыларына қарағанда салыстырмалы түрде аз зерттелген. Соған қарамастан соңғы онжылдықтарда қарттықтағы психологиялық өзгерістер туралы маңызды материалдар жинақталды.

Хроникалық сырқаттардың жүктемесі

Қарттықта адам көбіне бірнеше созылмалы аурумен қатар өмір сүреді (орташа есеппен 9–13). Олардың едәуір бөлігі жас ұлғайған сайын айқындалып, ағзаның бейімделу мүмкіндігін төмендетеді.

Денсаулық сақтау жүйесіндегі шындық

Қарт адамдар поликлиникаларда ұзақ кезек күтуге мәжбүр. Ресурстардың тапшылығы жағдайында (қаржыландыру, дәрі-дәрмек, кадрлық жүктеме) егде жастағылардың қажеттіліктері жиі толық өтелмей жатады.

Қоғамның қарттыққа көзқарасы: екі тарихи модель

Қоғамның қарттыққа қатынасына қатысты екі дәстүр жиі сипатталады. Бұл модельдер бүгінгі күнге дейін әртүрлі елдер мен мәдениеттерде түрлі деңгейде байқалады.

«Көне Египет» дәстүрі

Бұл көзқараста қарт адам — қоғамдағы ең сыйлы тұлға; қарттық — қадірлі, бақытты кезең; қарт кісі тәжірибе мен рухани беделдің иесі ретінде бағаланады.

«Спартандық» дәстүр

Бұл модельде әлсіздік пен «пайдасыздық» идеясы басым болады: қарттық жиі ауыртпалық ретінде қабылданып, егде адамның қоғамдағы орнын шектеуге бейім ұстанымдар байқалады.

Қартаюды түсіндіру: биологиялық, әлеуметтік және психологиялық деңгей

Қартаю — тек физиологиялық құбылыс емес. Ол бір мезетте бірнеше деңгейде жүретін күрделі процесс ретінде қарастырылады:

Биологиялық деңгей

Ағзаның құрылымдық және функционалдық өзгеруі, бейімделу мүмкіндігінің төмендеуі, биологиялық ресурстардың әлсіреуі.
Әлеуметтік деңгей

Зейнетке шығу, әлеуметтік мәртебенің өзгеруі, еңбек рөлдерінің қысқаруы, табыстың азаюы сияқты өмірлік бетбұрыстар.
Психологиялық деңгей

Адам өзгерістерді сезінуі, оларды қабылдауы, өзіндік бағалау мен өмірлік мәнді қайта құруы, жаңа жағдайға үйренуі.

Норма және функционалдық тұрақтылық

Медицинада қарттық нормасы ағзаның сыртқы орта жағдайында оңтайлы өмір қызметін қамтамасыз етуімен байланысты түсіндіріледі: тұрақтылық, жұмысқа қабілеттілік, бейімделгіштік және белсенді ұзақ өмір сүруді сақтау.

Антикалық ойшылдардан бүгінгі ғылымға дейін

Қартаю мәселесі ерте заманнан бері адамзат үшін маңызды тақырып болды. Қартаюдың алғашқы түсіндірмелері антикалық дәуірден бастау алады.

Аристотель және «жылудың азаюы»

Аристотель қартаюды адам дүниеге келгенде берілетін «табиғи жылудың» біртіндеп азаюымен байланыстырған. Ол сондай-ақ өмірді кезеңдерге бөліп қарастыруға талпынып, жастық – кемелдену – қартаю сатыларын ажыратқан.

Гиппократ және Платон

Гиппократ қарттықты табиғи жылудың азаюы және ағзаның «кебуімен» байланыстырса, Платон қартаюға әсіресе орта жастағы өмір салтының ықпалы жоғары екенін атап өткен.

Кейін бұл тақырып медицина, физиология, философия, биология, психология, социология, тарих және құқық салалары арқылы кеңейіп, мәңгілік жастық пен ұзақ жасау туралы мифтер мен идеялармен қатар дамыды.

Геронтология: пәні, міндеті және дамуы

Қартаюдың қалыпты процесін, оның көріністері мен факторларын, мінез-құлыққа ықпалын және қарттықтағы өзгерістердің динамикасын зерттейтін ғылым — геронтология. Геронтологияның бастауын жиі ағылшын ойшылы Ф. Бэконның жүйелі көзқарастарымен байланыстырады: ол қартаюға зиянды әдеттердің ықпал ететінін атап көрсеткен.

Ресейде белсенді ұзақ өмірге қатысты алғашқы еңбектер XVIII ғасырдан көріне бастады (мысалы, И. Фишердің қартаю мен оның аурулары туралы еңбектері). Ал ғылыми геронтологияның негізін қалаушылардың бірі ретінде И. И. Мечников есімі аталады. Қазіргі мағынадағы геронтология ХХ ғасырдың ортасында қалыптасты.

Геронтологияның маңызды міндеттерінің бірі

Орта әсері, өмір салты, еңбек, әлеуметтік қатынастар және қарым-қатынас жүйелерімен байланысты қартаю ерекшеліктерін зерттеу; сондай-ақ қартаю кезіндегі психологиялық өзгерістердің ауыр және күрделі тұстарын түсіндіру.

Қарттық кезеңдеріндегі психологиялық ахуал

Зерттеулер қарттықтағы психологиялық өзгерістердің біркелкі еместігін көрсетеді: адамның жеке тәжірибесі, қорғаныш механизмдері, әлеуметтік байланыстары мен денсаулық жағдайы шешуші рөл атқарады.

50–60 жас: қайта белсенділену

Зейнетке жақындау немесе зейнетке шығу қарсаңында кей адамдарда «енді өмір басталады» деген сенім күшейіп, жаңа мақсаттарға құлшыныс пайда болады. Болашаққа қатысты жоспарлау, өзін-өзі күту, бала-немере тағдырына алаңдау артады.

60+ жас: денсаулық пен жоғалтулар

Денсаулыққа көңіл бөлу күшейеді. Табыс азаюы, жұбайының қайтыс болуы, әлеуметтік ортаның тарылуы сияқты факторлар өлім қорқынышын, «уақыт өтіп барады» сезімін күшейтуі мүмкін.

70+ жас: позитивті бағдар

Кей зерттеулер бойынша бұл кезеңде өмірге позитивті қарау, өмірлік тәжірибені қорытындылау, ұрпақ сабақтастығын сезіну күшейеді. Адамдар өз жалғасын балалары мен немерелерінен көріп, аяқталмаған істерін тәмамдауға ұмтылады.

Эриксон: кәрілік міндеті

Э. Эриксон қартаюдағы дағдарысты өмір жолын қорытындылау кезеңі ретінде сипаттайды. Негізгі міндет — өткен өмірді қабылдау, құндылықтарға жету, маңызды қарым-қатынастарды реттеу және тұтастық сезімін қалыптастыру. Бұл процестің нәтижесі ретінде даналық қалыптасады.

Форд сипаттаған кейбір типтер

Регрессия: бұрынғы әрекеттерге қайта оралу, балалық мінез көрсету, жиі көмек сұрау.
Қашу/ауыстыру: қиындықты шешу үшін орын ауыстыруға, ортадан кетуге бейім болу.
Оқшаулану: қоғамдық өмірден алшақтау, тұйықталу.
Көрсетілімдік мінез: назар аударту үшін екіұшты әрекеттерге бару.

Қоғамның қартаюы: әлеуметтік-экономикалық салдары

Туу деңгейінің төмендеуі және өмір сүру ұзақтығының артуы қоғамның қартаюын жылдамдатады. Бұл еңбекке жарамды халық үлесінің қысқаруына және денсаулық сақтау мен әлеуметтік қолдау жүйесіне түсетін жүктеменің өсуіне әкеледі.

Қарама-қайшы екі ұстаным

Еңбекке жарамды халық азайған сайын, қоғам еңбекке жарамсыз топты көбірек асырауға мәжбүр болады.
Қарттарды күту шығындарын жабу үшін жұмыс істейтіндерге салық жүктемесі артуы мүмкін, бұл мотивацияны төмендетіп, ұрпақтар арасындағы шиеленісті күшейтеді.

Гериатрия және реабилитация: сапалы қартаюға апарар жол

Қарт адамдардың гериатриялық-реабилитациялық мәселелері ерекше маңызға ие. Гериатриялық реабилитация медициналық, әлеуметтік және қалпына келтіру шараларын біріктіріп, адамның функционалдық мүмкіндігін сақтауға бағытталады.

Профилактика мен қолдаудың өзегі

Жалғыздықтан оқшауламау, қызығушылықтарды қолдау, әлеуметтік байланыстарды жандандыру, еркін таңдау мен белсенділікті сақтау — сапалы реабилитацияның маңызды бөлігі.

Қазақстан контекстіндегі қажеттілік

Егде жастағылар арасында сырқаттану мен мүгедектік деңгейінің жоғары болуы қарттарға арналған жүйелі медициналық-әлеуметтік көмектің маңызын арттырады. Денсаулықты сақтай отырып қартаюға жағдай жасау — негізгі мақсат.

Әлеуметтік жұмыс және қарттарды қорғау қағидаттары

Қарт адамдарға әлеуметтік қызмет көрсету жүйесінің дамуы көпқырлы міндеттерді қамтиды. Бірқатар еңбектерде қарттардың көбіне қалалық жерде шоғырланатыны, ал ауылдық жерлерде әлеуметтік-экономикалық жағдайдың әлсіздігі бұл топтың мүмкіндігін шектейтіні айтылады.

Әлеуметтік қызмет көрсетудің негізгі бағыттары

Егде адамдарға қатысты ұлттық саясатты әзірлеу және ұрпақ сабақтастығын нығайту.
Қайырымдылық ұйымдарын қолдау.
Экономикалық құлдырау салдарынан қарттарды қорғау.
Қарт адамдардың сапалы өмір сүруіне жағдай жасау.
Тұрғылықты жеріне қарамастан әлеуметтік қызметке қолжетімділікті қамтамасыз ету.

Қолданбалы технологиялар: еске түсіру және еңбектерапия

Қартайған жас — қорытынды жасап, өмір жолына баға беретін кезең. Осы тұрғыда «Еске түсіру клубы» секілді психогимнастикалық тәсілдер пайдалы: суреттер, кітаптар, газет-журналдар көмегімен өткенді шолу эмоциялық тұрақтылықты қолдай алады.

Сонымен қатар еңбектерапия әлеуметтік реабилитация ретінде қарастырылып, адамды қоғамдық ұйымдарға қатыстыруға, әлеуметтік дағдыларды дамытуға, коммуникацияны жақсартуға және өмірді ұйымдастырудағы шешім қабылдау қабілетін қолдауға ықпал етеді.

Әлеуметтік теориялар: рөл, белсенділік және стратификация

Қарттарға әлеуметтік көмек көрсетуде әртүрлі теориялық тәсілдерді үйлестіру қажет екені айтылады. Олардың ішінде әлеуметтік рөлдерден босату теориясы, азшылық топ теориялары және жас бойынша стратификация теориясы жиі аталады.

Рөлдерден босату

Бұл тәсіл қарттықта адамның еңбекке қатысты рөлдерінің азаюын табиғи әрі заңды процесс ретінде түсіндіреді. Дегенмен сын пікірлер бұл көзқараста адамгершілік өлшемі әлсіреп, адам өзін қажетсіз сезінуі мүмкін екенін көрсетеді.

Белсенділік теориясы

Бұл бағыт қарт адам бұрынғы рөлдерінен айырылғанда құндылық жоғалтқандай күй кешетінін атап, керісінше жаңа қызмет пен жаңа рөлдерге қатысуды әлеуметтік қажеттілік деп санайды.

Жас бойынша стратификация

Әр ұрпақтың өзіндік құндылығы мен қайталанбас тәжірибесі бар деген идеяға сүйенеді. Осы көзқарас ұрпақтар арасындағы әділетті саясат пен өзара сыйластықты негіздеуге мүмкіндік береді.

Қарт адам әлеуметтік ортадан толық ажырамай, еңбек және қоғамдық байланыстарын сақтаған жағдайда психологиялық тұрақтылық пен өмірге қанағаттану деңгейі жоғары болатыны жиі айтылады.

Қартаюдың анықтамасы неге қиын?

Жас ерекшелік психологиясы бойынша әдебиеттерге талдау «қартаю» ұғымының анықтамасы әлі де пікірталас тудыратын мәселе екенін көрсетеді. Қартаю — ұзаққа созылатын процесс; орта жас пен қарттықтың арасында нақты, бәріне бірдей шекара қою қиын. Ол әр адамда әртүрлі уақытта басталып, әртүрлі қарқынмен өтеді.

Шопенгауэрдің өмір кезеңдері туралы пайымы

А. Шопенгауэр өмір кезеңдерін мифологиялық бейнелер арқылы сипаттап, әр кезеңге өзіндік мағына береді: алғашқы онжылдықтарды жеңілдік пен жылдамдық кезеңі ретінде, 30 жас шамасын күш-қайраттың уақыты ретінде, 40–50 жас аралығын тәжірибе мен пайдалыққа бағдарланған шақ ретінде, ал 60 жастан кейінгі уақытты тыныштық пен ішкі тұрақтылыққа жақын кезең ретінде түсіндіреді. Егер денсаулық пен өмір жағдайы мүмкіндік берсе, бұл шақта адам қарттықтың сабырын бағалай алады.