Бизнес - жоспардың құрылымы
Идея және мотивация: кәсіпкерліктің бастауы
Кәсіпкерлік қызметтің кез келген түрі және бизнес-жоспарлау, әдетте, жаңа ойдан — жаңа идеядан басталады. Табысқа жеткізетін мүмкіндіктер көбіне осындай идеяларды іске асыру арқылы ашылады.
Идеялар — адамның ішкі қозғаушы күштері: армандар, қажеттіліктер, құндылықтар. Мотивация мен идеялардың жинақталуы кәсіпкердің өз ісін құрып, оның нәтижесіне қанағаттану ниетінен туындайды.
Қажеттіліктен мотивке дейінгі логика
- 1 Қажеттілік — материалдық немесе рухани жетіспеушілік.
- 2 Құштарлық — жетіспейтін нәрсені іздеу.
- 3 Ынта — қажетті нәрсенің бейнесі қалыптасады.
- 4 Мотив — әрекетке итермелейтін ішкі күш.
Бизнес-жоспардың мәні: жобаны жүйелі бағалау
Бизнес-жоспар — жобаны негізгі параметрлер тұрғысынан бағалайтын кешенді құжат. Жоба өзара байланысқан әрекеттерден құралып, жаңа тауар немесе қызметті құруға бағытталады.
Жаңашылдық уақыт өте келе құндылығын төмендетуі мүмкін: сыртқы орта өзгереді, тұтынушылардың жаңа өнімге деген сұранысы азаяды. Сондықтан жоспар нарықтағы өзгерістерді де ескеруге тиіс.
Жаңа жобаны іске асыру үшін шектеулі ресурстар қажет: материалдық, қаржылық, еңбек және техникалық. Егер жоба бәсекелестік ортада құрылса, оның артықшылықтары бизнес-жоспарда анық көрінуі керек.
Жоспарды жазбас бұрын: ақпарат жинау және сұранысты түсіну
Бизнес-жоспарды құрудан бұрын қажетті ақпаратты толық жинау маңызды. Ең алдымен, өндірілетін тауарға (немесе көрсетілетін қызметке) деген сұранысты анықтау қажет.
Өзіңізге қоятын негізгі сұрақтар
- Нені сатамын?
- Қалай сатамын?
- Тұтынушылар неліктен сатып алады?
Тұтынушы тауардың өзін ғана емес, сол тауар арқылы өз қажеттілігін қанағаттандырудан туатын артықшылықты сатып алатынын ескерген жөн.
Маркетинг кешенінің (4P) өзегі
Өнім (Product)
Тауардың қасиеттері, сапасы, ерекшелігі және құндылығы.
Баға (Price)
Нарыққа сай баға саясаты, құндылық пен төлем қабілеті.
Өткізу (Place)
Жеткізу арнасы, жөнелту орны, қолжетімділік.
Ілгерілету (Promotion)
Сұранысты ынталандыру, коммуникация және жарнама құралдары.
Бизнес-жоспардың құрылымы: негізгі бөлімдер
Бизнес-жоспардың барлық бөлімдері өзара байланыста болуы керек. Жұмыс барысында бастапқы болжамдар өзгеруі мүмкін, сондықтан тәжірибеде жоспардың бірнеше нұсқасы дайындалады. Әр кәсіпкер бизнес-жоспарды өз саласына бейімдеп құрады.
Құрылымдық тізім
Бөлімдер мазмұны: нені көрсету керек?
Сыртқы беті
Сыртқы бет — бизнес-жобаның «төлқұжаты» және алғашқы әсер қалыптастыратын бөлік. Онда жобаның атауы, қысқаша даму туралы мәлімет, авторы, салалық бағыты, басталу және аяқталу мерзімі көрсетіледі. Қаржылық көрсеткіштерді де беру орынды: жалпы сома, меншікті капитал, қарыз капиталы, мемлекеттік қолдау (қажет болса пайызбен).
Резюме
Резюме 2–3 беттен аспауы керек және маманға да, қарапайым оқырманға да түсінікті болуы тиіс. Бұл бөлім инвестордың қызығушылығын оятатын негізгі «кіреберіс» мәтін саналады.
Инвестор мен кредитор үшін екі негізгі сұрақ
- Жоба сәтті іске асса, қандай пайда әкеледі?
- Қаражатты жоғалту тәуекелі қандай?
Резюмені бизнес-жоспардың соңында жазған дұрыс: басқа бөлімдерді талдау барысында қажетті дәлелдер мен нақты деректер қалыптасады. Мұнда кәсіпорынның бағыты, ағымдағы жағдайы және кәсіпкерлік қызметінің мазмұны қысқаша беріледі.
Мақсаттар мен міндеттер: SWOT-талдау
Бұл бөлімде идея талданып, оның пайда болу факторлары мен болашақта қалай дамитыны негізделеді. Жоспар кәсіпорынның мақсаттары мен міндеттерін нақты ашуы керек.
Strengths (күшті жақтары)
Ішкі артықшылықтар: тәжірибе, ресурс, команда, өнімнің ерекшелігі.
Weaknesses (әлсіз жақтары)
Ішкі шектеулер: қаржы тапшылығы, процесс әлсіздігі, кадр жетіспеуі.
Opportunities (мүмкіндіктер)
Сыртқы мүмкіндік: жаңа сегмент, тренд, мемлекеттік қолдау, технология.
Threats (қауіп-қатерлер)
Сыртқы тәуекел: бәсекенің күшеюі, реттеу, экономикалық құбылмалылық.
Кәсіпкер бақылай алатын факторлар (ішкі)
- Ұйымдастырушылық: құқықтық нысан, өз ғимараты немесе жалға алу.
- Маркетингтік: орналасу, сегмент, бәсекелестер, өнімнің айырмашылығы.
- Техникалық: өндірістік қорлар, олардың күйі мен ресурстары.
- Қаржылық: меншікті капиталдың болуы.
- Еңбек: білікті мамандардың болуы.
Кәсіпкер ықпал ете алмайтын факторлар (сыртқы)
- Экономикалық орта: мемлекеттік қолдау, салық саясаты.
- Әлеуметтік-мәдени орта: тұтыну дағдысы, құндылықтар.
- Технологиялық орта: жаңару қарқыны, цифрландыру.
- Демографиялық орта: жас құрылымы, көші-қон, табыс деңгейі.
Өнім (қызмет) сипаттамасы
Бұл бөлім жобаның өзегін ашады: тұтынушының қандай қажеттілігі қанағаттанатыны, өнімнің ерекшеліктері, сапасы, бәсекелік айырмасы, патенттер мен авторлық құқықтардың болуы, тұтынушы алатын пайда және басқа да маңызды сипаттамалар көрсетіледі.
Нарықты талдау: ең күрделі кезеңдердің бірі
Нарықты талдау — жаңа бизнес үшін ең қиын кезеңдердің бірі. Әдетте ол төрт қадамнан тұрады.
- 1 Қажетті көрсеткіштер типін анықтау.
- 2 Деректерді (ақпаратты) іздеу.
- 3 Деректерді талдау.
- 4 Нәтижені кәсіпорын қажетіне қолдану.
Маркетинг жоспары
Маркетинг жоспары клиенттердің нақты сатып алушыға айналуы үшін қажет. Бұл бөлім тұтынушының дәл осы өнімді не үшін таңдайтынын, қалай жететінін және сату қалай құрылатынын көрсетеді.
Өндіріс, басқару, ресурстар және тәуекел
Өндірістік жоспар
Кәсіпорындағы барлық өндірістік процестерді ашады: өндіріс ғимараты, жабдық, еңбек күші және операциялық ұйымдастыру.
Басқару персоналы
Инвестиция бизнес-жоспарға ғана емес, оны жүзеге асыратын адамдарға салынады. Сондықтан басқарушы тұлғаларды, рөлдерді және жауапкершілікті нақтылау қажет.
Қажетті қаражат көздері және көлемі
Қанша қаражат керегі, оның қайдан алынатыны (несие/инвестиция/меншікті қаржы), қайтару мерзімі және қаржыландыру құрылымы көрсетіледі.
Заңдық жоспар
Жаңа кәсіпорын үшін аса маңызды бөлім: ұйымдық-құқықтық нысан, серіктестік/қоғам түрі, құқықтық талаптар мен рәсімдер қамтылады.
Тәуекелді бағалау
Пайда деңгейі, шығынның өтелуі, тәуекел ықтималдығы және алдын алу/азайту жолдары талданады.
Қаржылық жоспар
Қаржылық жоспар әдетте үш жылға жасалады. Мұнда қаржылық жағдай бөлек қарастырылып, негізгі көрсеткіштер нақтыланады.
- Сатылым көлемі.
- Пайда мен табысты талдау.
- Ақша ағымы: жылдық жоспар және кейін тоқсандық бөлініс.
Қорытынды
Идеяның құндылығы оны жүйелі жоспарға айналдырғанда артады. Дұрыс құрылған бизнес-жоспар нарықты түсінуге, ресурстарды нақтылауға, тәуекелді басқаруға және қаржылық нәтижені өлшеуге мүмкіндік береді.