Мемлекеттің мақсаты - жалпы жүйе тұрақтылығын қолдау және сақтау
2007 жылдың екінші жартысында басталған әлемдік қаржы нарықтарындағы тұрақсыздық Қазақстанның даму қарқынына айтарлықтай әсер етті. Бұл, ең алдымен, отандық банктердің сыртқы қаржылық ресурстарды тарту мүмкіндіктерінің төмендеуімен, соның салдарынан ішкі экономикаға берілетін кредит көлемінің қысқаруымен көрінді. Сонымен қатар, әлемдік нарықта азық-түлік бағаларының жылдам қымбаттауы инфляциялық қысымды күшейтті.
Өтімділіктің жаһандық тапшылығын туындатқан дағдарыстың екінші толқыны қаржы жүйесінің шеңберінен шығып, нақты секторға да елеулі теріс ықпал етті. Нәтижесінде әлемдік экономикалық өсім бәсеңдеп, тауарлар мен қызметтерге жаһандық сұраныс төмендеді. Дағдарыс барлық салаларды қамти отырып, Қазақстан үшін маңызды секторлардың бірі — банк секторына тікелей соққы болды.
Дағдарысқа дейінгі алғышарттар және негізгі себептер
Дағдарыс қарсаңында нарықта оптимистік көңіл-күй басым болды: жылжымайтын мүліктің бағасы өсті, ал мұнай бағасы сұраныстың артуы аясында қымбаттады. 2008 жылғы шілдеде мұнайдың бір баррелінің бағасы 147 АҚШ долларына дейін жетті. Мұнайдың қымбаттауы мен құрғақшылықтың салдары ретінде азық-түлік бағалары да көтеріліп, инфляциялық қысым жаһандық деңгейде ұлғайды.
АҚШ-та тұрғын үй бағаларының ұзақ уақыт өсуі банктерді ипотекалық кредиттеуді кеңейтуге ынталандырды. Төлем қабілеті төмен қарыз алушылар да кеңінен кредит ала бастады. Үй бағасы көтерілген сайын олар жылжымайтын мүліктің өскен құнын қосымша кепіл ретінде ұсынып, жаңа кредит алуға мүмкіндік алды.
Мысал
Егер 10 000 доллар тұратын үй толықтай кредитке алынып, кейін оның құны 50% өссе, үй 15 000 долларға бағаланады. Осылайша қарыз алушы қосымша 5 000 долларды кепіл ретінде көрсетіп, тағы да кредит алу мүмкіндігіне ие болады.
Банктер, өз кезегінде, берілген ипотекалардың қайтарылуын күтпестен, ипотекалық портфельдің құнын негізге алып, бағалы қағаздар шығару арқылы нарықтан жаңа қаражат тартты және бұл қаржыны жаңа кредиттер беруге бағыттады. Бұл құралдар әрі қарай инвесторларға әртүрлі қорлық өнімдер ретінде сатылды.
АҚШ-та тұрғын үй бағасы төмендей бастағанда төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың төлемі қиындады. Қайтарылмаған кредиттер бойынша үйлер банктердің меншігіне өтті. Банктер бұл үйлерді сатуға мәжбүр болды, ал нарықта ұсыныс көбейген сайын баға одан әрі төмендеді. Тұрғын үй бағасының құлдырауы ипотекамен байланысты бағалы қағаздардың құнсыздануына әкеліп, оларды ұстаған қаржы ұйымдарын капитал тапшылығына ұрындырды.
Міндеттемелердің көлемі өзгермегенімен, активтердің құны төмендегендіктен банктерде капитал жеткіліксіздігі байқалды. Олар басқа қаржы ұйымдарынан қарыз тартуға тырысты, бірақ белгісіздік жоғары болғандықтан қарыз алу қымбаттады. Нәтижесінде банктер кредит беруді тежеп, қаржы жүйесі тарылды. Бұл сенім дағдарысын күшейтіп, банкроттық жағдайлары орын ала бастады.
Дағдарыс нақты секторға да әсер етіп, АҚШ-та басталған құбылыс әлемнің көптеген елдеріне тарады. Кейбір мемлекеттер банктерді ұлттықтандырды немесе мемлекеттік кепілдіктер мен қолдау пакеттерін енгізіп, капитал құюға барды.
Қазақстан банк жүйесінің ахуалы (2009–2010): негізгі тәуекелдер
2009 жылы Қазақстанның қаржы секторы әлемдік нарықтардағы тұрақсыздық сақталған жағдайда күрделі режимде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Қорытынды бағалау қаржы тұрақтылығына әсер ететін негізгі тәуекелдер ретінде экономикалық өсімнің баяулауы, ішкі сұраныстың төмендеуі және қаржыландырудың дәстүрлі көздерінің шектелуі жағдайында клиент сенімін сақтау қажеттілігін көрсетті.
Әлсіз тұстар
- Кредиттік тәуекел деңгейінің жоғары болуы
- Кредиттік портфель сапасының нашарлауы
- Сыртқы қорландыруға тәуелділіктің салдары
Сандар мен фактілер
- 2009 жылы жұмыс істемейтін кредиттер 4,5 есе өсіп, 3 519,6 млрд теңгеге жетті (портфельдің 36,5%).
- Провизиялар (резервтер) 3 635,3 млрд теңге болды (портфельдің 37,7%).
- 2010 жылғы 1 қаңтарда провизиялармен жабу деңгейі 1,03 құрады.
Кредиттік портфель сапасы экономиканың көптеген салалары бойынша нашарлады. Бұл ретте жұмыс істемейтін кредиттердің едәуір бөлігі міндеттемелерін қайта құрылымдаған екі банкке — БТА мен Альянс Банкіне тиесілі болды. Осы екі банкті есепке алмағанда, жұмыс істемейтін кредиттер мен провизиялардың үлесі тиісінше 17,9% және 19,6% деңгейінде қалыптасты.
2010 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша шетел валютасында берілген заемдар жиынтық кредит портфелінің 57,2%-ын немесе 5 516,6 млрд теңгені құрады. Бұл валюталық тәуекелдің жүйелік деңгейде жоғары болғанын көрсетеді.
Тұрақтандыру саясаты: бірлескен жоспар және қаржыландыру
Қазақстан Республикасы Үкіметі, Ұлттық Банкі және Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау жөніндегі агенттік 2009–2010 жылдарға арналған экономиканы және қаржы жүйесін тұрақтандыру жөніндегі бірлескен іс-қимыл жоспарын әзірледі. Жоспар жаһандық дағдарыстың әлеуметтік-экономикалық салдарын жұмсартуға және болашақтағы сапалы өсім үшін негіз қалыптастыруға бағытталды.
Қаржылық ресурс
Жобаны қаржыландыру үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық қорынан 10 млрд АҚШ доллары (шамамен 1 200 млрд теңге) көлеміндегі қаражат пайдаланылды.
Бес басым бағыт
- Қаржы секторын тұрақтандыру 4 млрд АҚШ долл. (480 млрд тг)
- Жылжымайтын мүлік нарығындағы проблемаларды шешу 3 млрд АҚШ долл. (360 млрд тг)
- Шағын және орта бизнесті қолдау 1 млрд АҚШ долл. (120 млрд тг)
- Агроөнеркәсіптік кешенді дамыту 1 млрд АҚШ долл. (120 млрд тг)
- Инновациялық, индустриялық және инфрақұрылымдық жобалар 1 млрд АҚШ долл. (120 млрд тг)
Отандық банк жүйесін қолдау қажеттілігі банктердің экономиканы қаржыландырудағы жүйелік рөлімен түсіндіріледі. Тәуелсіздік жылдарында банктер ұлттық экономиканың ажырамас бөлігіне айналып, нарықтық жағдайда дамуды ынталандыратын қаржы инфрақұрылымын қалыптастырды. Мемлекет банктердің нақты секторды кредиттеу көлемін сақтайтынына, әсіресе шағын және орта бизнесті қаржыландыруды жалғастыратынына, сондай-ақ ипотекалық кредиттеуді қолайлы режимде ұстайтынына үміт артты.
Мемлекеттің рөлі: тұрақтылық, реттеу және депозиторларды қорғау
Мемлекеттің негізгі мақсаты — банк жүйесінің жалпы тұрақтылығын қолдау және сақтау. Бұл үшін Қазақстанда реттеу мен қадағалау тетіктері, сондай-ақ депозиттерге кепілдік беру жүйесі қолданыста болды. Жүйелік тәуекел күшейген кезде мемлекет банк секторына қажетті тәртіпте және көлемде қаржылық қолдау көрсетуге дайын екенін мәлімдеді.
Негізгі қағидаттар
- Мемлекет банктердің борыштары бойынша міндеттемелерді өзіне алмайды.
- Мемлекет банктердің операциялық қызметіне тікелей араласпайды.
- Банктер активтер мен пассивтерді тиімді басқару арқылы депозиторлардың мүдделерін қорғауы тиіс.
Қаржы секторын тұрақтандыру шаралары
1) Банктерді қосымша капиталдандыру
Тұрақтандырудың негізгі тетіктерінің бірі — төрт жүйе құраушы банкті қарапайым және ерекше артықшылықты акцияларды сатып алу, сондай-ақ реттелген қарыздар беру арқылы қосымша капиталдандыру болды. Мемлекеттік қолдаудың маңызды шарттарының бірі — банктер акционерлерінің капиталды өз тарапынан да ұлғайтуы.
Банктер берген қарыздардың едәуір бөлігі (35,6%) құны айтарлықтай төмендеген жылжымайтын мүлік пен жер кепілдігімен қамтамасыз етілді. Бұл актив сапасын төмендетіп, әлеуетті залалдардың жинақталуына әкелді. Осыған байланысты қадағалау органы провизияларға қойылатын талаптарды күшейтіп, банктердің шығындарды мойындауына және резервтер есебінен жабуына ынталандыру жасады. Алайда, провизияларды арттыру үшін қосымша капитал қажет болды.
Жалпы капиталдандыру
Кемінде 4 млрд АҚШ долл. (480 млрд теңге)
Қаражатты пайдалану мақсаты
Провизияларды жеткілікті деңгейде қалыптастыру және ішкі нарықта кредиттеуді қолдау
Құрылымы
- 1 млрд АҚШ долл. (125 млрд тг) — төрт жүйе құраушы банктің қарапайым акцияларын сатып алу арқылы.
- 3 млрд АҚШ долл. (355 млрд тг) — реттелген борыш және дауыс беру құқығын бермейтін ерекше артықшылықты акциялар арқылы.
Мемлекет банктер капиталының бақылау пакетін сатып алмады. Самұрық-Қазына қоры нарықтық бағаларға сүйене отырып, дауыс беретін акциялардың 25%-ына дейінгі үлесті иеленуі мүмкін болды. Мемлекет капиталданған банктердің ұзақ мерзімді қатысушысы болуды мақсат етпеді: нарықтар қалпына келген жағдайда қор банктер құрамынан нарық қағидаттары бойынша шығуды, ал сату бағасының сатып алу бағасынан төмен болмауын көздеді. Банктердің акционерлеріне 5 жыл ішінде мемлекеттік пакетті қайта сатып алу құқығы қарастырылды.
Сонымен бірге Самұрық-Қазына қоры банктердің сыртқы борыштарын қайта құрылымдау шараларын жүргізді. Мақсат — сыртқы қорландыруға қолжетімділік шектеулі болған жағдайда қаржыландыру тәуекелін төмендету. Егер қайта құрылымдау жеткілікті нәтиже бермей, тәуекелдер депозиторлар мүддесіне қауіп төндірсе, қадағалау органы заңнамаға сәйкес консервациялау рәсімдері аясында активтер мен міндеттемелерді мәжбүрлеп қайта құрылымдауды соңғы шара ретінде қолдана алатыны көрсетілді.
2) Стресті активтер қорын құру
Банктердің кредиттік портфелі сапасын жақсарту үшін Стресті активтер қоры құрылды. Оның негізгі міндеті — сенімсіз активтерді сатып алу және кейіннен кәсіби басқару арқылы банктердің балансын өтімділігі төмен активтерден тазарту.
Тәуекелі жоғары активтердің қатарына, әсіресе, жылжымайтын мүлік пен жер кепілдігімен берілген қарыздар жатқызылды. Мұндай активтерді сатып алу банктерді залалды мойындауға, ал жүйені — тәуекелдің шоғырлануын төмендетуге итермеледі. Сатып алу шарттары Қор айқындайтын дисконтпен немесе тәуекелдерді бөлудің өзге нысанымен жүзеге асырылуы мүмкін болды (банктер қалыптастырған провизиялар көлемі ескеріле отырып).
2008 жылғы бастапқы капиталдандыру
52 млрд теңге (республикалық бюджеттен)
2009 жылғы жоспарланған ұлғайту
Жарғылық капиталды 122 млрд теңгеге дейін жеткізу
3) Өтімділікті қолдау және ресурстық базаны тұрақтандыру
Банктердің міндеттемелеріне уақтылы қызмет көрсетуі үшін өтімділіктің қосымша көздері ұсынылды. Атап айтқанда, Ұлттық Банк репо операциялары бойынша қамтамасыз ету ретінде қабылданатын құралдардың тізбесін кеңейтті.
Ресурстық базаны тұрақтандыру мақсатында ұлттық компаниялар, акционерлік қоғамдар, мемлекеттік кәсіпорындар, сондай-ақ мемлекет қатысатын заңды тұлғалар мен активтері Ұлттық Банктің басқаруындағы ұйымдардың уақытша бос ақша қаражаты отандық банктердің депозиттерінде орналастырылды.
4) Реттеу мен қадағалауды жетілдіру
Қаржы секторында мемлекеттік реттеу күшейтіліп, пруденциалдық талаптар аясында банктердің сыртқы міндеттемелерін және тұтастай көтерме қаржыландыруға тәуелділігін төмендету бойынша жұмыстар жалғасты.
Қолданыстағы және енгізіліп жатқан талаптар банктерді қорландырудың әртараптандырылған базасын қалыптастыруға ынталандыруы тиіс болды: белсенді операцияларды барынша депозиттік база есебінен, әсіресе жеке тұлғалардың салымдары арқылы қаржыландыруға көшу стратегиялық бағыт ретінде айқындалды.