Қазақша рефераттар

Діннің таралуы

Кіріспе

«Дін» сөзінің араб тіліндегі мағынасы кең: үкім, есеп, жаза, мойынсұну, бағыну, құлшылық, шариғат, заң, жол, кей жағдайда тіпті ұлт ұғымын да қамтиды. Терминологиялық тұрғыдан дінді Аллаһ Тағала тарапынан жіберілген, адамзат өмірін реттейтін, адамның жан дүниесіне рухани тірек болатын, әрі ақыретте разылыққа жетелейтін жол ретінде түсіндіруге болады.

Діннің өзегі

Дін — пайғамбарлар арқылы жеткен Жаратушыға құлшылық етудің қағидалары мен тәртіптері.

Ерекшелігі

Дін уахиге сүйенеді; оның басты ерекшелігі — уахи арқылы келуі.

Адам табиғатында рухани тазалыққа ұмтылу және тылсым күшке сену сезімі бар. Тарихи деректер дінсіз адам болуы мүмкін екенін, бірақ дінсіз қоғам болмағанын көрсетеді: адам баласы сенімге мұқтаж. Қоғам өмірінде дін әдеп нормаларын, бірлікті, тәрбиелік жүйелерді қалыптастыруда елеулі рөл атқарады. Сенім адамды жәбір көрсетуден, тәртіпсіздіктен, ішімдік пен есірткі сияқты зиянды әдеттерден алыстауға жетелейді.

Ескерту: Мәтінде келтірілген кейбір деректер әр дереккөзде әрқалай берілуі мүмкін; статистикалық көрсеткіштер уақыт өте өзгеретінін ескерген жөн.

Діннің таралуы

Діннің ең ертедегі көріністеріне сиқыршылық, тотемизм, ғұрыптық жерлеу культі және шамандық жатады. Құдайды тұлғалық Бастау ретінде мойындау көбіне ислам, христиандық, иудаизмге тән; ал буддизм мен даосизмде бұл ұстаным өзге түрде көрініс табады.

Тайпалық-халықтық

Белгілі бір этносқа жақын байланысқан діндер. Мысал: иудаизм.

Әлемдік

Ұлттан жоғары таралған дәстүрлер. Мысал: буддизм, христиандық, ислам.

Конфессиялар

Әлемдік діндер түрлі ағымдар мен тармақтарға бөлінеді: исламда сүннит және шиит; христиандықта католик, православие, протестант.

Діннің екі қыры

Сыртқы қыры
Ғибадат ету, рәсімдер, діни практика.
Ішкі қыры
Имандылық: адамның ішкі әлемін тәрбиелеу, рухани жетілу.

Көптеген дәстүрлердің ортақ мақсаты — Жаратушыға сүйіспеншілікке ұмтылу, мейірім мен кешірімге үміт ету, рухани тазару. Салт-дәстүрлерінде де ұқсастықтар кездеседі: дұға оқу, қасиетті есімдерді қайталау, мадақ айту және өзге ғибадат түрлері.

Дүние жүзі халқының едәуір бөлігі негізінен үш әлемдік дінді ұстанады: ислам, христиандық, буддизм.

Буддизм

Буддизм — б.з.б. VI ғасырда Будда негізін қалаған философиялық және діни дәстүр. Ол Үндістан аумағында (қазіргі Бихар өңірі) қалыптасып, тарихтың әр кезеңінде Шри-Ланкадан Сібірге дейін, батыста Еділ бойына дейін тарағаны айтылады. Буддизм өзге ілімдерді бойына салыстырмалы түрде оңай сіңіруімен және жан иесіне зиян келтірмеу қағидасымен (ахимса) ерекшеленеді.

Төрт ақиқат (қысқаша)

  1. 1 Өмір — азап.
  2. 2 Азаптың себебі — нәпсінің (құмарлықтың) қанағатсыздығы.
  3. 3 Нәпсіні ауыздықтау — азаптан арылуға жақындатады.
  4. 4 Арылуға бастайтын саты-қадамдар бар (ой-ниетті, мінез-құлықты түзету, рақымшылдықты дамыту және т.б.).

Дәстүрлі сипаттамалар бойынша буддизм даму барысында бірнеше кезеңнен өткен: хинаяна, бодхисаттва идеялары, махаяна және кейінгі бағыттар.

Христиандық

Христиандық — Ибраһимдік (Авраамдық) дәстүрлер қатарына жататын әлемдік дін. Христиандықта Иисус Христос мессия ретінде мойындалып, ілімнің өзегіне айналды. Христиандық әдебиеті ретінде төрт Інжіл (Матфей, Марк, Лука, Иоанн), апостол хаттары, шәкірттердің істері туралы жазбалар және ақыр заман тақырыбындағы мәтіндер аталады.

Православие

«Дұрыс мадақтау» мағынасында қолданылады. Сенім негізі ретінде Қасиетті жазу мен Қасиетті дәстүр аталады.

Католицизм

«Жалпыға ортақ, бүкіләлемдік» деген мағына береді. Тарихи түрде Батыс Еуропада және көптеген өзге аймақтарда кең тараған.

Протестантизм

Католицизммен күрес кезеңінде қалыптасқан үшінші бағыт ретінде сипатталады.

Ислам

Ислам — монотеистік дәстүр; «ислам» сөзі бейбітшілік және (Аллаһтың заңдарына) мойынсұну мағыналарын білдіреді. Шариғат терминологиясында ислам — Аллаһқа толық бойсұну, парыздарды орындау және Одан басқаға құлшылық етпеу деп түсіндіріледі. Исламды ұстанушы — мұсылман.

Исламдағы негізгі бағыттар (қысқаша)

Сүнниттік дәстүр

Сүннетті шариғат қайнары ретінде қабылдайды. Төрт халифты мойындау және фиқһтағы төрт мазһабтың бірін ұстану кең тараған.

  • Мәлики
  • Ханафи
  • Ханбали
  • Шафиғи

Қазақ халқы дәстүрлі түрде әһл ас-сүнна бағытына, соның ішінде ханафи мазһабына жатады.

Шиизм

Исламдағы негізгі бағыттардың бірі. Әртүрлі тармақтары бар; мәтіндегі түсіндіруде имамдық жетекшілікке ерекше мән берілетіні айтылады. Шииттер мұсылмандардың шамамен он пайызына жуық бөлігін құрайтыны көрсетіледі.

Шиизм басым таралған өңірлер ретінде Иран, Ирактың бір бөлігі, Әзербайжан, Ливан, Йемен және Бахрейн аталады; Қазақстанда аз санды топтар болуы мүмкін.

Ескерту: Бұл бөлім жалпы сипатта берілген; нақты діни-ғұрыптық айырмашылықтар әр мектепте әртүрлі түсіндіріледі.

Суфизм (сопылық)

Исламдағы рухани-тәжірибелік жолдардың бірі ретінде сипатталады: нәпсіні тәрбиелеу, ішкі тазару, рухани кемелденуге ұмтылу.

Дүние жүзі халықтарының діни құрамы

Дүниежүзілік деңгейде діни құрам әркелкі. Берілген деректерде халықтың ең үлкен бөлігі христиандыққа (шамамен 33.0%) тиесілі екені, одан кейін ислам (19.6%), индуизм (13.4%), Қытайдың этникалық діндері (6.4%), буддизм (5.9%), этникалық діндер (3.6%) және жаңа азиялық діни қозғалыстар (1.7%) аталады.

1%-дан аз үлесі бар топтар

  • Сикхизм — шамамен 23 млн адам (~0.3%).
  • Иудаизм — шамамен 14 млн адам (~0.2%).
  • Бахаизм — шамамен 7 млн адам (~0.1%).

Көптеген діндердің ұстанушылар саны жекелеген еуропалық елдердің халқымен шамалас немесе одан да көп болуы мүмкін.

Діннен тыс және атеизм

Дерекке сәйкес, діни өмір шегінде «квази-діндер» ретінде сипатталатын топтар шамамен 1.4% болуы мүмкін. «Діннен тыс» адамдар үлесі 12.7% деп беріледі. Бұл топты міндетті түрде атеистермен теңестіруге болмайды: кей адамдар өз конфессиялық сәйкестігін анық айтпауы мүмкін.

Атеизм — дінге қарсы көзқарас ретінде шамамен 2.5% деп келтіріледі. Осылайша, «діннен тыс» және атеистер бірге 15.2% болуы ықтимал деген қорытынды жасалады.

Діндердің құрлықтар бойынша таралуы (берілген дерек бойынша)

Христиандық

  • Африка18%
  • Азия15.6%
  • Еуропа28%
  • Латын Америкасы24%
  • Солтүстік Америка13%
  • Мұхит аралдары1.3%

Ислам

  • Африка26.7%
  • Азия70%
  • Еуропа2.7%
  • Латын Америкасы0.14%
  • Солтүстік Америка0.37%
  • Мұхит аралдары0.03%

Индуизм

  • Африка0.3%
  • Азия99%
  • Еуропа0.2%
  • Латын Америкасы0.1%
  • Солтүстік Америка0.2%
  • Мұхит аралдары0.04%

Діннен тыс және атеизм

  • Африка0.6%
  • Азия79.5%
  • Еуропа14%
  • Латын Америкасы2.0%
  • Солтүстік Америка3.3%
  • Мұхит аралдары0.4%

Қазақстан бойынша қысқаша дерек

2009 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша Қазақстанда шамамен 70% мұсылман, 26% христиан, 2.8% атеист деп көрсетілгені туралы мәлімет беріледі.

Дінтану және діннің қоғамдық өмірге ықпалы

Дүние жүзі халықтарының ғасырлар бойы қалыптастырған рухани мәдениетінің бір саласы — дінтану. Дінтану ғылымы діннің пайда болуы, маңызы, адамға әсері, қоғамдағы, тарихтағы және мәдениеттегі орны сияқты мәселелерді зерттейді. Басқаша айтқанда, дінтанудың мақсаты — дінді анықтау, түсіну және оның қоғамдық санадағы әлеуметтік құбылыс екенін түсіндіру.

Мемлекеттік саясатпен байланысы

Қоғамда ресми немесе басым діннің құндылықтары кей жағдайда мемлекеттік саясатқа ықпал етеді. Мәтінде зиянды ағымдардың үстемдік орнатуға ұмтылуы да осы ықпалға байланысты түсіндіріледі.

Мысал ретінде келтірілген оқиға

Мәтінде қоғамдағы әдеттерді тек заңмен шектеудің қиын болатыны, ал діни тыйымның адамның жүрек-санасымен астасқанда пәрмендірек іске асуы мүмкін екені туралы мысал келтіріледі (арақ ішуге қатысты салыстыру).

Қоғамдық тұжырым

Дін адамды ізгілікке тәрбиелеу, қоғамды ұйыстыру, мінез-құлық пен жауапкершілікті қалыптастыруға ықпал ететін фактор ретінде қарастырылады.

Қорытынды

Адамзат тарихына көз жүгіртсек, діндарлықтың көптеген қоғамдар өмірін үздіксіз қамтып келгенін байқаймыз. Дін «жойылады» деген пікірлер әр кезеңде айтылса да, бүгіннің өзінде ол әлемдік өмірдің маңызды қалыптастырушы факторларының бірі болып отыр.

Діндердің халықтар өміріндегі орны соншалықты, олардың негізін түсінбей тұрып сол дінді ұстанатын қоғамдардың мәдениетін толық танып-білу қиын. Дінді сипаттау да оңай емес. Дегенмен бұл мәтіндегі негізгі ойлардың бірі — діннің әлеуметтік қатынасты реттеуі, адамдар арасындағы байланысты күшейтуі және ортақ құндылықтарды қасиетті деп тану арқылы қоғамның ұйымдасуына ықпал етуі.

Түйін: Дін — адамдар бірлестігін қалыптастыратын идеологиялық механизмдердің бірі; оның мазмұны әлеуметтік мәні бар құндылықтарды қасиетті деп танумен тығыз байланысты.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • www.muftyat
  • «Қазақ энциклопедиясы» (том көрсетілмеген).
  • Биекенов К., Садырова М. «Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі». Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. 344 б. ISBN 9965-822-10-7.
  • «Егемен Қазақстан» газеті, 23 мамыр, 2012 жыл.
  • «Ислам. Энциклопедиялық сөздік». М.: Ғылым, Шығыс әдебиетінің бас редакциясы, 1991. 315 б. ISBN 5-02-016941-2 (68–69-б.).
  • www.religions-congress.org → «Діндер» → «Дін және қоғам».
  • «Дін және қоғам» тақырыбындағы қазақша рефераттар, 8 ақпан, 2011 жыл (дереккөз нақтыланбаған).