Түгендеу кезінде артық шыққан материалдарды кіріске алу
Материалдық қорларды түгендеу: тәртібі, комиссиялар және есепке алу
Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген ережеге сәйкес кәсіпорындар жылына кемінде бір рет өз меншігіндегі материалдық қорларға түгендеу жүргізуі тиіс. Түгендеу — материалдық құндылықтардың нақты бар-жоғын анықтап, оны бухгалтерлік есептегі қалдықтармен салыстыру арқылы бақылауды күшейтетін негізгі рәсімдердің бірі.
Түгендеу қашан міндетті түрде жүргізіледі?
- Жылдық қаржылық есептілік жасалар алдында.
- Маусымдық өндірісте жұмыс істейтін қайта өңдеуші ұйымдарда, сондай-ақ дайындаушы және өзге ұйымдарда материалдар мен шикізат қалдығы едәуір азайған кезде (қажеттілікке қарай).
- Материалдарға жауапты адам ауысқанда.
- Ұрлық, қиянат фактілері анықталғанда немесе күдік болғанда.
- Материалдық қорлар бүлінгенде, табиғи апат, өрт және өзге төтенше жағдайлардан кейін.
- Ұйым таратылғанда немесе қайта құрылғанда және басқа да жағдайларда.
Комиссиялар және жауапкершілік
Орталық түгендеу комиссиясы
Түгендеу жүргізу үшін кәсіпорын басшысының бұйрығымен орталық түгендеу комиссиясы құрылады. Комиссияны, әдетте, кәсіпорын басшысы немесе оның орынбасары басқарады. Орталық комиссия жергілікті комиссиялардың жұмысын ұйымдастырады және үйлестіреді.
Жергілікті түгендеу комиссиялары
Әрбір цех, бөлімше бойынша жергілікті түгендеу комиссиясы құрылады. Түгендеу нақты сақталу орындары бойынша және материалдарға жауапты адамдар кесіндісінде жүргізіледі.
Мерзім және ұйымдастыру
Басшының бұйрығымен түгендеудің басталу және аяқталу мерзіміне, сондай-ақ рәсімнің орындалуына жауапты тұлға тағайындалады. Кәсіпорында сақталып тұрған, бірақ кәсіпорын меншігіне жатпайтын (басқа ұйымдар немесе жеке тұлғаларға тиесілі) материалдық құндылықтар да міндетті түрде түгенделеді.
Түгендеу қалай жүргізіледі?
Түгендеу — барлық материалдарды атауы, түрі, өлшем бірлігі және сақталу орны бойынша біртіндеп санап (өлшеп) шығу, содан кейін нақты қалдықты бухгалтерлік есептегі қалдықтармен салыстыру.
Негізгі құжат
Жергілікті комиссия түгендеу тізімін жасайды (үлгілік нысан: ИНВ-3) және бухгалтерияға тапсырады.
Қол қою тәртібі
Түгендеу тізіміне комиссияның барлық мүшелері қол қояды. Басқа ұйымдардың немесе жеке тұлғалардың материалдары бойынша бөлек тізім жасалады.
Салыстыру тізімдемесі
Ұйым бойынша түгендеу нәтижесін шығару үшін салыстыру тізімдемесі жасалады. Ол түгендеу кезінде анықталған нақты қалдық бухгалтерлік есептегі қалдықпен сәйкес келмейтін тауарлық-материалдық қорлар бойынша толтырылады. Артық немесе кем шыққан құндылықтар бухгалтерлік есептегі бағамен бағаланады.
Артық шығу, кем шығу және жауапкершілік
Түсініктеме және себептерді анықтау
Комиссия барлық артық немесе кем шыққан материалдар бойынша жауапты тұлғалардан жазбаша түсініктеме алуға міндетті. Осы түсініктемелер негізінде тұрақты жұмыс істейтін түгендеу комиссиясы кем шығу, жоғалу немесе бүліну себептерін анықтап, қайталамау үшін шаралар ұсынады. Сонымен қатар артық шығудың себептері де талданады.
Табиғи кему нормасы
Белгіленген табиғи кему нормасы тек кем шыққан материалдарға қолданылады. Егер белгілі бір материал бойынша кему нормасы бекітілмесе, ол кем шығу нормадан тыс деп есептеледі.
Кінәлі тұлғадан өндіру
Нормадан тыс кем шығу, сондай-ақ бүлінуден болған шығындар кінәлі адамдардан өтелуі тиіс. Кем шыққан және бүлінген материалдардың құны, қағида бойынша, бөлек сауда бағасымен өндіріліп алынады.
Кінәлі адам анықталмаса
Егер кінәлі адам табылмаса, материалдардың табиғи кему нормасынан тыс кем шығуы және бүлінуіне байланысты шығын орталық комиссияның шешімімен шығыстарға жатқызылады.
Қате есептеу және өзара жабу (пересортица)
Кейбір жағдайларда артық шығудың себебі материалдық қорлар немесе өндіріс шығындарының бастапқыда қате есептелуі болуы мүмкін. Мұндай кезде материалдық қорлардың құны өндіріс шығындарынан алып тасталып, қайтадан кіріске алынады.
Қателік салдарынан атауы, сорты, өлшемі ауысып кеткен материалдардың өзара жабуынан туындаған сомалық айырмашылыққа байланысты өндіріс шығындары тиісті түрде түзетіледі.
Өзара жабу тек тексеріліп жатқан кезең ішінде алмасып кеткен және бір жауапты адамның жауапкершілігіндегі аттас материалдар бойынша тепе-тең санға ғана рұқсат етіледі. Жауапты тұлға алмасудың себептері бойынша толық түсініктеме беруі тиіс.
Егер кем шыққан материалдарды артық шыққан материалдар жапқан кезде кем шыққан материалдардың құны артық шыққан материалдардың құнынан жоғары болса, айырмашылық сомасын кінәлі адам өтеуі керек.
Есепте көрсету мерзімі
Материалдық қорларды түгендеу нәтижелері бухгалтерлік есепте түгендеу аяқталған айда көрсетілуі тиіс.
3-кесте. Тауарлық-материалдық қорлар шоты бойынша жүргізілетін операциялар
| № | Операциялардың мазмұны | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 1 | Жабдықтаушылар мен жеткізушілерден келген материалдар есеп айырысу құжаты келгеніне қарамастан кіріске алынды. | 1300 | 3310 |
| 2 | Сатып алынған материалдардың құны кассадан төленді. | 1310–1315 | 1010, 1020 |
| 3 | Есеп беруге тиісті тұлғалар арқылы сатып алынған материалдық құндылықтардың құны. | 1310–1315 | 1250 |
| 4 | Заңды тұлғалар мен жеке адамдардан өтеусіз келіп түскен материалдар. | 1310–1315 | 6160 |
| 5 | Негізгі құралды бұзғаннан (істен шығарғаннан) алынған материалдық құндылықтар. | 1310–1315 | 6210 |
| 6 | Кәсіпорынның өз өндірісінде өндіріліп/дайындалып, өз қажетіне пайдалануға арналған материалдарды кіріске алу. | 1310–1317 | 8010, 8030 |
| 7 | Алынған материалдар және олар үшін кеткен шығындар арнайы банктік шоттардан төленді. | 1310–1315 | 1070 |
| 8 | Пайдалануға болатын өндірістік ақаулардан алынған материалдарды кіріске алу. | 201–208 | 1310–1317 |
| 9 | Түгендеу кезінде артық шыққан материалдарды кіріске алу. | 1310–1315, 1317 | 6160 |
| 10 | Еншілес және тәуелді серіктестермен бірлесіп бақыланатын заңды тұлғалардан келіп түскен материалдарды кіріске алу. | 1310–1315, 1317 | 3320 |
| 11 | Материалдық құндылықтарды дайындайтын жұмыскерлерге есептелген еңбекақы. | 1310–1315 | 3430 |
| 12 |
Өндіріс пен шаруашылыққа пайдалану үшін жіберілген материалдар:
|
8011 8031 8041 7210 |
1300 |
| 13 | Салынып жатқан (аяқталмаған) құрылысқа жіберу үшін есептен шығарылған материалдар. | 2418 | 1310–1315, 1317 |
| 14 | Өндірістік ақауды жөндеу үшін есептен шығарылған материалдар. | 8011, 8031 | 1310–1315 |
| 15 | Түгендеу барысында бүлінген және жетіспейтін материалдарды есептен шығару. | 7210 | 1310–1315, 1317 |
| 16 | Басқа ұйымға әрі қарай жөндеуге берілген материалдар. | 1316 | 1310–1315, 1317 |
| 17 | Жөндеуден алынған материалдарды кіріске алу. | 1310–1315, 1317 | 1316 |
| 18 | Жөндеуден алынған материалдар үшін есептелген сома. | 1310–1315, 1317 | 3310, 3320 |
Ескерту: Шоттар жоспары мен субшоттар ұйымның есеп саясатына және қолданылатын нормативтік базаға сәйкес нақтылануы мүмкін.