Бастауыш білім
Бастауыш сыныпта танымдық қызығушылықты арттыру және шығармашылықты дамыту
Қазіргі білім беру жағдайында жеке тұлғаны педагогикалық процестің субъектісі ретінде қалыптастыру — өзекті мәселе. Бастауыш мектеп оқушы тұлғасы мен санасының қалыптасуындағы, дамуы мен бағыт-бағдарының айқындалуындағы негізгі кезең ретінде ерекшеленеді. Сондықтан бастауыш мектепті аяқтаған бала еркін ойлап, қоршаған ортамен белсенді байланыс жасап, алдында тұрған міндеттерді шешу дағдыларын меңгеруі тиіс.
Неге бұл маңызды?
Танымдық қызығушылық күшейген сайын оқу әрекеті белсенділенеді, ал белсенді оқу шығармашылық ойлау мен дербес шешім қабылдауға негіз болады.
Қандай жол тиімді?
Оқу-тәрбие процесінде жаңа педагогикалық технологияларды жүйелі қолдану: проблемалық оқыту, дамыта оқыту, сын тұрғысынан ойлау.
Ағартушылар көзқарасы: қызығушылықтың табиғаты
Қазақтың көрнекті ағартушылары мен ойшылдары балалардың қызығушылығы туралы құнды пікірлер айтқан. Абай Құнанбаев бала мінезінің қалыптасуы жөргектен басталатынын атап өтіп, жас балада екі түрлі құмарлық болатынын көрсетеді: біріншісі — ішіп-жеуге, тіршілік қажетін өтеуге ұмтылу; екіншісі — білсем, көрсем, үйренсем деген танымдық құштарлық. Абай бала психологиясының басты ерекшелігі ретінде білуге ынтықтықты қарастырады.
М.Жұмабаевтың тұжырымы
М.Жұмабаев: «Бір сабақтан бала күшті әсер алуы үшін баланың сол сабаққа құмары болуы шарт. Баланы құмар қылу үшін мұғалімнің өзі де құмар болуы керек», — дейді. Сондай-ақ ол баланың сезім мүшелері көбірек қатысқан танысу ұмытылмайтынын айқындайды: көрсету, естірту, ұстату, иіскету, дәмін татқызу, сипаттату, суретін салғызу арқылы білімнің беріктігі артады.
Проблемалық оқыту: танымдық қызығушылықты күшейтетін тетік
Қызығушылық ұғымы философия, психология, педагогика салаларында терең зерттеліп, оқыту мен тәрбиелеу тәжірибесінде маңызды орын алды. Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын қалыптастыруда проблемалық оқытудың мүмкіндіктері айқын: ол таным көкжиегін кеңейтеді, шығармашылық белсенділікті арттырады, білімді игеруді проблемалық жағдайды талдау арқылы ұйымдастырады. Сонымен бірге оқу қарқынын жеделдетіп, білім сапасын жақсартады және жаңа тапсырмаларды орындауда дербестікке үйретеді.
Проблемалық оқытуда айқын көрінетін кезеңдер
- 1 Проблеманың тууы және оны сезіну.
- 2 Шешімін іздеу және болжам ұсыну.
- 3 Шешімнің дұрыстығын тексеру және дәлелдеу.
Проблемалық жағдайды тудыратын факторлар
- Проблеманың өзектілігі және түсініктілігі.
- Білімнің жеткіліктілігі және жаңа білімге қажеттілік.
- Жағдайдан өз бетінше шығу мүмкіндігі.
- Дүниетанымдық қызығу мен зерделік белсенділік.
Сын тұрғысынан ойлау және шығармашылық тапсырмалар
Зерттеу барысында бастауыш мектепте оқушылардың танымдық қызығушылығын жаңа педагогикалық технологиялар арқылы қалыптастыруға болатыны дәлелденді. Қазақ тілі мен ана тілі сабақтарында дамыта оқыту технологиясының бір бағыты ретінде оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы қолданылды. Осы бағдарлама аясында шығармашылық тапсырмалардың төмендегі түрлері тиімді нәтиже береді:
Ұсынылатын шығармашылық жұмыстар
- 1 Белгілі тақырыпта мәтін оқып, оқиғаға өзге аяқталу ұсынатындай сюжет беру.
- 2 Әңгіме не ертегінің бастауын беріп, аяқталуын оқушыға тапсыру.
- 3 Белгілі мақал негізінде әңгіме жазу.
- 4 Мәтін бойынша мақал құрастыру.
- 5 Берілген мәтіннің бір бөлігін өз бетінше толықтырып жазу.
- 6 Сөйлемдегі кейбір сөздерді көркем бейнелі сөздермен алмастыру.
- 7 Белгілі ақын-жазушылар стиліне еліктеп өлең не шағын әңгіме жазу.
- 8 Тірек сөздер арқылы мәтін құрастыру.
Дүниетану сабағынан үлгі: «Өсімдіктер»
Дамыта оқыту мен сын тұрғысынан ойлау стратегиялары дүниетану сабағында да тиімді қолданылады. Төменде «Өсімдіктер» тақырыбы бойынша сабақ үлгісі ықшамдалып, құрылымды түрде берілді.
Сабақтың тақырыбы
Өсімдіктер
Негізгі мақсат
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту, оқушыларды жеке, жұптық және топтық жұмысқа үйрету, мәтінді талдау арқылы меңгерту. Өсімдіктер туралы түсінікті кеңейтіп, қоршаған ортаны қорғауға тәрбиелеу.
Сабақ барысы (құрылымы)
Ұйымдастыру
Оқушыларды 4 топқа бөлу: Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс, Батыс.
Ой шақыру
«Біздің жерде өсетін өсімдіктер туралы не білесің?» — ойды қағазға түсіру.
Сұрақ қою
«Өсімдіктер туралы не білесің, нені білгің келеді?» — көршімен бөлісу, талқылау, пікір алмасу.
Топтық жұмыс
Бір-бірін тыңдау, өсімдіктердің пайдасын анықтап жазу, ауызша әңгімелеу.
INSERT стратегиясы
Білемін
Алдын ала білім
Білдім
Жаңа түсінік
Білгім келеді
Келесі сұрақтар
Бекіту
Әр топтың лидері тақтаға шығып, басқа топтың жазғанын қайталамай, бір-бірін толықтырады.
Үй тапсырмасы
Ұнайтын өсімдіктің суретін салу; өсімдік үлгілерінен гербарий жасау.
Қорытынды және болашақ бағыт
Бастауыш сыныптағы оқыту процесінде танымдық қызығушылықты қалыптастыру үшін жаңа технологияларды сабақтың мақсаты мен мазмұнына сай таңдап, оқушылардың даму деңгейіне сәйкес тапсырмалар жүйесін ұсыну тиімді. Алдағы уақытта интеграциялық оқыту технологиялары негізінде оқу-танымдық қызығушылықты тереңірек қалыптастыру және жаңа педагогикалық технологиялар арқылы оқушының танымдық іс-әрекетін белсендіру мәселелері арнайы зерттеуді қажет етеді.
Әдебиеттер
- 1 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992.
- 2 Сарбасова Қ.А. Жаңа педагогикалық технологияларды пайдалану. Бастауыш мектеп, 2004, №11.
- 3 Сарбасова Қ.А. Сабақтың тиімділігін арттыру. Бастауыш мектеп, 2004, №11.
- 4 Қанатаева Р. Қазақ тіліне арналған кеш. Қазақстан мұғалімі, 1968, №3.
- 5 Ишмұхамедова Ә. Қызықты грамматика. Алматы: Мектеп, 1972.
- 6 Қазақ мақал-мәтелдері. Алматы: Ана тілі, 1993.
- 7 Каримова Г. Тіл сабақтарында шығармашылық қабілеттерін дамыту. Бастауыш білім, 2007, №3.
- 8 Отарбай А. Оқытудың жаңа әдістері. Бастауыш мектеп, 2004, №1.
Практикалық түйін
Қызығушылықты оятатын тапсырма + ойлантатын проблема + сезім мүшелерін көбірек қатыстыру = білімнің беріктігі және шығармашылықтың өсуі.
Мұғалім рөлі
Мұғалімнің пәнге қызығушылығы, сабақ құрылымының айқындығы және оқушы дербестігін қолдайтын орта — нәтижелі оқытудың басты шарттары.