Этика - мінез - құлық нормалары турылы ғылым, белгілі қоғамдық топтар мен нормалардың системасы және т. б. Аристотельдің айтуы бойынша, не істеу керектігін және керек еместігін түсініп білу этикаға жатады
Этика және іскерлік ортадағы мінез-құлық
Этика — мінез-құлық нормалары туралы ғылым; белгілі бір қоғамдық топқа тән құндылықтар мен қағидалардың жүйесі. Аристотельдің түсіндіруінше, адамның не істеуі керектігін және неден тартынуы керектігін пайымдау — этиканың өзегі.
Басқару мен үйлестіру үдерісінде менеджер тек жалпыадамзаттық этикаға ғана сүйенбей, іскер адамның этикетін де ұстануы тиіс. Бұл — қаратпа сөз мәдениеті, сәлемдесу мен танысу нормалары, іскерлік қатынас әдебі, протокол, сыртқы бейне, мінез-құлық және басқа да кәсіби талаптар.
Іскерлік этикет: танысу және қаратпа сөз
Күнделікті тәжірибеде жиі қолданылатын үлгі бойынша, көбіне танысуды бірінші болып: ер адам — әйелмен, кіші — үлкенмен, лауазымы төмен — жоғары тұрған тұлғамен бастайды.
Әріптестерге сөйлеу мәнері ұжымдық коммуникация стилімен байланысты. Әдетте, қызметтестерге аты-жөнін атап сөйлеген дұрыс; ресми ортада оған «мырза» сияқты сыпайы қаратпа сөзді қосу орынды. Сонымен қатар, әр елдегі қаратпа сөздердің өзіндік ерекшеліктерін ескерген жөн.
Тек жақын әріптестер арасында, егер қарсы пікір болмаса, есіммен атауға болады. Дегенмен ұжымда «ағайынгершілікке» шектен тыс жақындап кетуден сақ болған дұрыс: кәсіби арақашықтық жұмыс әдебін қорғайды.
«Сіз» және «сен»
Жұмыс уақытында бағыныштыларға және ресми ортада «Сіз» деп сөйлесу — кәсіби норманың бір бөлігі. «Сен» деп айту, әдетте, тек жұмыстан тыс жағдайда және тараптар келіскенде ғана орынды.
Іскери кездесудегі таныстыру
Бейтаныс адамдармен іскери кездесуде өзіңізді қысқа әрі анық таныстыру қажет, немесе оны кездесуді ұйымдастырушы тарап жүзеге асырады. Қалыптасқан үлгі бойынша, ер адам әйелге бірінші болып танысады.
Маңызды ескерту
Жаңа таныстық кезінде адамның жеке өміріне қатысты артық сұрақ қойып, қосымша мәліметтерді тықпалай сұрау орынсыз. Құрмет пен шекараны сақтау — іскерлік сенімнің шарты.
Қазақ этикасы және Әл-Фарабидің адамға көзқарасы
Қазақ топырағында әдептануды арнаулы ілім ретінде терең қарастырған ойшыл — Әбу Насыр әл-Фараби. Ол этиканы жақсылық пен жамандықты айыруға мүмкіндік беретін ғылым деп түсіндірді. Оның пайымдауынша, адам — жаратылыстағы ең қасиетті жан, сондықтан оған ерекше құрметпен қарау қажет.
Әл-Фараби «қайырымды қаланың» басшысы — туа біткен және тәрбиемен ұштасқан бірқатар қасиеттерді бойына жинақтаған тұлға болуы керектігін айтады. Бұл талаптар басшының жеке мәдениеті мен моральдық жауапкершілігінің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Әл-Фараби сипаттаған басшының негізгі қасиеттері
- 1 Дене мүшелері мінсіз, қызметін толық атқаруға бейім; айтылғанды терең түсініп, мән-жайға сай ұғына білу.
- 2 Көргенін, естігенін, аңғарғанын ұмытпай сақтайтын берік жад.
- 3 Аңғарымпаздық пен алғырлық: ұсақ белгіден үлкен мәнді тез түйсіну.
- 4 Өткір сөзділік, ойын айқын жеткізу; білімге құштарлық, үздіксіз үйренуге бейімділік.
- 5 Қанағатшылдық: ас-ішімдік пен көңіл көтеруде шектен шықпау, сауыққұмарлықтан аулақ болу.
- 6 Шындықты сүю, өтірік пен жалғандықты жек көру.
- 7 Ар-намысты жоғары қою, игі істерге ұмтылу, пасық әрекеттен аулақ болу.
- 8 Жалған дүниенің даңққұмар белгілеріне қызықпау, жаман атақтан жирену.
- 9 Әділеттілікті сүю, озбырлық пен әділетсіздікті жек көру.
- 10 Жақынына да, бейтанысына да әділ болу; әлсізге қорған болып, жұртты әділеттілікке баулу.
- 11 Қыңырлыққа салынбайтын әділдік: дұрыс шешімді табандылықпен ұстану.
- 12 Әдептілік, шешімпаздық, батылдық: қажет істі жүзеге асыруда қорқыныш пен жасқануды жеңе білу.
Тәрбие, адам құндылығы және кәсіби парыз
Бұл қағидалар қазақ халқының бала тәрбиесіне айрықша мән бергенін аңғартады. «Он үште — отау иесі» деген түсінік бойынша, бала ес білген шағынан бастап өмірге даярланған. Әсіресе ер балаға дүниеге келген сәтінен он үш жасқа дейін өмірдің сырын, ауыртпалығын және тұрмыс-тіршіліктің жыл мезгіліне сай қыр-сырын үйретіп, жауапкершілікке баулыған.
Халық педагогикасының өзегінде бір қағида айқын: адамнан қымбат құндылық жоқ. «Адам деген ардақты ат», «Адам болып туған соң, адам болып өлу — парыз», «Атаның баласы болма, адамның баласы бол» сияқты мақал-мәтелдер адам қадірін ең жоғары орынға қояды.
Болашақ мұғалім үшін маңызы
Қазақ халқының моральдық-этикалық нормалары болашақ мұғалімді мақсаттылыққа, ішкі сұраныспен өмір сүріп, жұмыс істеу дағдысын қалыптастыруға бағыттайды. Бұл нормалар кез келген жағдайда моральдық кодекс қағидалары мен жоғары адамгершілік идеяларды басшылыққа алып, оларды оқу-тәрбие үдерісінде жүйелі жүзеге асыруға, сондай-ақ кәсіби парыздылық сана-сезімін орнықтыруға көмектеседі.