Шығыс Қазақстандағы желтоқсан оқиғасы
Кіріспе: 1985–1991 жылдардағы бетбұрыс
1985 жылы М. С. Горбачевтің КСРО-дағы саяси билік басына келуімен елде әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету және қайта құру бағыты жарияланды. Бұл үдеріс бір жағынан басқару жүйесін жаңартуға, өндірісті техникамен жарақтандыруға, қоғамда ашықтықты арттыруға бағытталса, екінші жағынан шешілмеген ұлттық мәселелерді, экономикалық теңсіздіктерді және басқарудағы дағдарысты тереңірек айқын көрсетті.
Назардағы мақсат
Қоғамдық-саяси жүйені түбегейлі өзгертпей-ақ экономиканы көтеру, халықаралық ахуалдағы орынды нығайту, тиімділік пен тәртіпті арттыру.
Нәтижедегі қайшылық
Іс жүзіндегі шаралар мен нақты жағдайлардың сәйкеспеуі экономикалық тапшылықты күшейтіп, ұлттық қатынастардағы шиеленістер мен саяси белсенділіктің өсуіне ықпал етті.
I кезең (1985 жылғы сәуір – 1987 жылдың жазы): қайта құрудың басталуы
Қайта құрудың алғашқы кезеңі КОКП Орталық Комитетінің 1985 жылғы Сәуір Пленумымен байланысты. Негізгі ұрандар ретінде «жеделдету» және «қайта құру» алға шықты. Бастапқыда қоғамның саяси жүйесін өзгертпей, экономикалық тиімділікті арттыруға басымдық берілді.
Алғашқы шаралардың бағыттары
- Алкоголизмге қарсы күрес және еңбек тәртібін күшейту арқылы өндірістегі тәртіп пен өнімділікті арттыруға ұмтылыс.
- Өндіріс техникасын жаңарту: шетелдік жабдық сатып алу, валюталық резервтерді қайта бөлу жөніндегі ұсыныстар мен тәжірибелер (А. Г. Аганбегян еңбектерінде көрініс тапқан бағыттар).
- Аграрлық салада ғылым мен техника жетістіктерін енгізу, ауыл шаруашылығын интенсивті негізде дамытуға талпыныс.
- Қазақстандағы саяси ахуалдың күрделенуі: ұлттық қатынастардағы кері құбылыстардың күшеюі жалпы қоғамдық көңіл-күйге әсер етті.
1986 жылғы Желтоқсан: Алматыдағы оқиғалар және қоғамдық серпіліс
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1986 жылғы желтоқсан Пленумы республиканың саяси өмірінде шешуші оқиғалардың біріне айналды. Осы пленумда Д. А. Қонаевтың қызметтен алынуы қоғамда үлкен реакция туғызды.
Оқиғаның өзегі
- 1986 жылғы 17–18 желтоқсанда Алматыдағы (Брежнев атындағы) алаңда жастардың наразылық акциялары өтті.
- Наразылықтың себептері мен сипаты ұлттық намыс, әділеттілікке сұраныс және кадрлық шешімдерге деген қоғамдық көңіл күймен астасты.
- Оқиғалар қуғын-сүргін сипатындағы шаралармен аяқталып, көптеген жас жазаланды.
Тарихи салдары
- Қозғалыстың жаңғырығы Қазақстанның өзге өңірлеріне де тарады, соның ішінде Шығыс Қазақстанда да наразылық көріністері байқалды.
- Желтоқсан оқиғасы қоғамдағы саяси сананың оянуына ықпал етіп, кейінгі жылдардағы азаматтық белсенділікке серпін берді.
- Қазіргі бағалау тұрғысынан бұл оқиға ұлттық еркіндікке ұмтылыстың және әділетке талаптың айқын белгісі ретінде қарастырылады.
Желтоқсан батырлары
Желтоқсанға қатысқан азаматтардың ерлігі мен азаматтық ұстанымы қоғамдық жадта «Желтоқсан батырлары» ұғымымен орнықты. Бұл тақырып тәуелсіздік жылдарында қайта бағаланып, кеңірек зерттелді.
II кезең (1987 жылдың жазы – 1989 жылдың мамыры): жариялылық және ұйымдардың көбеюі
Екінші кезеңде экономиканы басқаруда мемлекеттік жоспарлау мен нарықтық қатынастардың элементтерін қатар қолдану әрекеттері жасалды. Сонымен бірге қоғамдық өмірде жариялылық (гласность) кеңейіп, жаңа ұйымдар мен қозғалыстар пайда бола бастады.
Экономикалық реформаларға ұмтылыс
- Мемлекеттік кәсіпорындар мен өндірістік бірлестіктердің дербестігін арттыруға бағытталған қадамдар.
- Кооперация туралы заңдар: шағын бастамаларға мүмкіндік ашқанымен, іске асыруда жүйелік кедергілерге ұшырады.
Саяси жаңғыру белгілері
- КОКП-ның XIX конференциясы қабылдаған шешімдер қоғамдық-саяси өзгерістерді жеделдетті.
- Көпмандатты сайлау жүйесіне көшуге қадам жасалып, қоғамда саяси пікір алуандығы байқалды.
Қоғамдық қозғалыстар
- Елде алғашқы саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар қалыптаса бастады.
- Қазақстанда «Семей – Невада» антиядролық қозғалысы кең танылып, азаматтық белсенділіктің символына айналды.
- Жариялылықтың алғашқы қадамдары қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді ашық талқылауға жол ашты.
Тұрмыстық деңгейдегі дағдарыс
Осы кезеңде экономикалық жағдай күрделене түсті: халық тұтынатын тауарлар жетіспей, оларды бөлудің шектеулі әрі бақылауға негізделген тетіктері енгізілді. Бұл тапшылықтың себептері басқару жүйесіндегі тиімсіздік, өндірістегі тоқырау және реформалардың жүйесіздігімен байланысты болды.
III кезең (1989 жылдың мамыры – 1991 жылдың желтоқсаны): дағдарыстың тереңдеуі
Үшінші кезеңде экономикалық дағдарыс одан әрі ушығып, әлеуметтік қиындықтар күшейді. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы кәсіпорындары жоспарды орындауда тоқырауға ұшырады, халыққа қажетті тауарларға сұраныс пен тапшылық қатар өсті.
Саяси үдерістер және ұлтаралық қатынас
- Демократиялық үдерістер жеделдей түсті: халық депутаттарының съездерінде қоғам үшін маңызды мәселелер талқыланды.
- Ұлтаралық қатынастар шиеленісті: Прибалтика, Закавказье және Орта Азия республикаларындағы оқиғалар жалпы одақтық дағдарыстың ауқымын көрсетті.
- Қазақстанда Жаңаөзендегі ұлтаралық шиеленіс те қоғамдағы әлеуметтік және саяси проблемалардың күрделі тоғысын аңғартты.
Сыртқы кеңістіктегі өзгерістер
- Социалистік жүйе елдеріндегі саяси-әлеуметтік дағдарыс күшейіп, бұрынғы одақтастық құрылымдар ыдырай бастады.
- Экономикалық Өзара Көмек Кеңесі мен Варшава Шарты ұйымының тарауы геосаяси тепе-теңдікті өзгертті.
- Германияның бірігуі және Шығыс Еуропадағы (Польша, Венгрия, Румыния, Болгария) өзгерістер КСРО-ның болашағына ықпал етті.
Қазақстандағы ұйымдар мен белсенділік
- Саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың белсенділігі артты, қоғамда жаңа мақсат-мүдделер ашық айтыла бастады.
- Қайта құру шаралары мен нақты өмір шындығы арасындағы алшақтық қоғамдық сенім дағдарысын тереңдетті.
Кеңес Одағының тарауы: референдумнан ТМД-ға дейін
КСРО-ны сақтап қалу үшін әртүрлі саяси әрекеттер жасалды, соның ішінде бүкілхалықтық референдум өткізілді. Алайда 1991 жылғы тамыз оқиғалары (тамыз бүлігі) одақтық биліктің әлсіреуін айқындап, республикалардың егемендікке ұмтылысын күшейтті.
1991 жылғы шешуші оқиғалар тізбегі
- 1 Тамыз оқиғаларынан кейін одақтық құрылымдардың дағдарысы тереңдеп, саяси жүйе түбегейлі өзгеріске түсті.
- 2 Қазақстан Компартиясының қызметі тоқтатылып, кеңестік партиялық монополия әлсіреді.
- 3 1991 жылғы желтоқсанда Беловеж келісімі (Ресей, Украина, Беларусь) одақтың тарауын құқықтық тұрғыда бекітуге бағытталды.
- 4 13 желтоқсанда Ашхабадтағы, 20–21 желтоқсанда Алматыдағы келіссөздер бұрынғы республикалардың жаңа форматтағы ынтымақтастығын айқындады.
- 5 Кеңес Одағының тарауы нәтижесінде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) құрылып, оның мақсаты саяси және экономикалық байланыстарды үйлестіру болды.
Қорытынды ой
1985–1991 жылдардағы оқиғалар Қазақстанның қоғамдық санасын өзгертіп, саяси белсенділікті күшейтті. Қайта құрудың бастапқы мақсаттары толық орындалмағанымен, бұл кезең тәуелсіздікке алып келген тарихи алғышарттарды қалыптастырды.
Оқу үшін бағыт
- 1. Қайта құрудың мақсаттары мен кезеңдерін салыстырып, әр кезеңнің нәтижесін қысқаша сипаттаңыз.
- 2. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының себептері мен тарихи маңызын дәлелдермен талдаңыз.
- 3. «Жариялылық» ұғымының қоғамға әсерін нақты мысалдармен түсіндіріңіз.
- 4. 1991 жылғы оқиғалардың Қазақстан үшін саяси салдарын жүйелеп жазыңыз.