Кутумбаев Психология успеха
Білім беру жүйесінде «Өзін-өзі тану» курсын ұйымдастырудың психологиялық негіздері
Қазіргі еңбек нарығы жоғары білімді, шығармашыл, түрлі салада өз білімі мен білігін қолдана алатын, қоғамдағы нарықтық-экономикалық, саяси-идеологиялық және рухани-әлеуметтік өзгерістерге белсенді араласып, олардың талаптарын өз бетінше шеше алатын, ортаға бейімделгіш әрі жан-жақты үйлесімді дамыған тұлғаны қалыптастыруды талап етеді.
Нарық сұранысы
Жоғары құзыреттілік, шығармашылық және кәсіби дербестік.
Қоғамдық өзгерістер
Әлеуметтік-экономикалық және рухани трансформацияға бейімделу.
Тұлғалық тұрақтылық
Өмір мәнін түсіну, құндылықты сезіну, ішкі үйлесімге ұмтылу.
Бүгінгі күні тұлға өміріндегі мағынасыздық пен құнсыздық сезімдерінің алдын алу, сондай-ақ өсіп келе жатқан ұрпақты өзін-өзі тәрбиелеуге үйрету мәселелері ерекше өзектілікке ие. Оқу процесінде белсенді оқыту әдістерін енгізу, жаңа технологияларды пайдалану, ұжымдық еңбектегі өзара қатынастарды жақсарту және білім сапасын арттыру жолдарын іздеу — осының барлығы өзін-өзі тану мен өзін-өзі тәрбиелеудің психологиялық қырларын тереңірек зерделеуді қажет етеді.
Әдіснамалық және гуманистік негіздер
Өзін-өзі тану арқылы тұлғаны қалыптастырудың әдіснамалық негізі ретінде оқыту жүйесіндегі тұлғаға бағытталған көзқарастар, шығармашылық және кәсіби дербестікті дамыту идеялары, сондай-ақ отандық және шетелдік педагогика мен психологиядағы ізгіліктік дәстүрлер маңызды орын алады.
Ізгілендіру үрдісіндегі негізгі бағдар
- Жеке тұлғаның азаматтық белсенділігін арттыру.
- Өзін-өзі тәрбиелеу мәдениетін қалыптастыру.
- Тәжірибені ұрпаққа беруді сақтай отырып, оқытуды адамға жақындату.
Өзін-өзі тану: түсінік, тәсілдер және философиялық көзқарастар
Медитация және ішкі бақылау
Өзін-өзі танудың кең тараған тәсілдерінің бірі — медитация. Буддизм дәстүрінде медитация адамның жеке психикасын, «Мен» бейнесін, сезімдері мен ойларын, ұмтылыстарын байқауға және түсінуге бағытталады. Бұл тәжірибе өзін басқаруды табиғи жолмен күшейтіп, адамның әлеммен үйлесім табуына ықпал етеді.
Философиялық дәстүрдегі «Мен» ұғымы
Гераклит
Адамға өзін-өзі тану мен ойлану тән.
Платон
Жан — ішкі еңбек: өз-өзімен сұхбат, сұрау және бағалау.
Гегель
Жеке «Мен» өзге «Менмен» қатынаста анықталады; «Мен» — рух.
Психологиядағы өзін-өзі танудың негізгі мағыналары
- Психологиялық денсаулық пен психикалық күйде өзін табу.
- Ішкі үйлесім мен психологиялық кемелденуге жету.
- Өздігінен реттелу мен өзін дамыту жолы ретінде.
Әдетте бұл мағыналар бір-бірімен тығыз байланысады. Өзін-өзі тану нәтижесінде тұлға өседі, өздігінен жетіледі және өзін-өзі актуализациялау қабілетін дамытады. Соның арқасында өмірдің мәнін ұғынуға және өмір қуанышын терең сезінуге мүмкіндік туады.
«Нақты Мен», «Идеалды Мен» және әлеуметтік орта
Нақты Мен
Адамның өзі туралы сезімдері, ойлары, ұмтылыстары, қабілеттері мен мінез ерекшеліктеріне қатысты түсініктер жүйесі.
Идеалды Мен
Адамның болғысы келетін бейнесі, оның үміті, уайымы мен тәжірибесі арқылы айқындалатын мақсатты бағдар.
Әлеуметтік орта
Нормалар, құндылықтар, көзқарастар, мінез-құлық үлгілері және әлеуметтік бағалау жүйесі.
Нақты Мен мен Идеалды Мен арасындағы сәйкессіздік үрей сезімін күшейтіп, бейімделудің қорғаныс формаларын және түрлі психологиялық қиындықтарды туындатуы мүмкін. Сондықтан өзін-өзі тану — адамның өз тәжірибесін, терең уайымдарын түсініп, басқаруға үйренетін маңызды тәсіл.
Бұл үшін адам өзін қалай қабылдайтынын және өзгелердің оны қалай қабылдайтынына ықпал ететін себептерді ұғынуы қажет. Өзін-өзі тану тұлғаның ішкі тепе-теңдігін сақтауға және мінез-құлықты саналы реттеуге көмектеседі.
Пәнаралық ықпалдастық және ұлттық дүниетаным
«Өзін-өзі тану» пәнаралық тұрғыда іске асады: ол оқу пәндерін адам–құндылық–әлем контекстінде тоғыстырып, гуманитарлық білімді (философия, психология, дінтану, мәдениеттану, әлеуметтану, саясаттану, тарих, әдебиет) және жаратылыстану білімін (биология, физика, астрономия) біріктіруге мүмкіндік береді. Бұл жерде персонология қағидасы жүзеге асады: пәндер адамға қатынасы тұрғысынан өзара байланысады.
Қазақ философиясындағы тұтастық қағидасы
Жаңа қазақстандық философия Шығыс пен Батыс дәстүрлерін синтездей отырып, түріктік және мұсылмандық мәдениеттің ерекшеліктеріне негізделген ұлттық үлгі қалыптастыруға ұмтылады. Қазақтың далалық өркениетінің дүниетанымы таза Шығысқа да, таза Батысқа да толық сәйкес келмейді: көшпенді мәдениет табиғатты аялауды және онымен белсенді өзара әрекеттесуді қатар ұстанады.
Осы негізде ақыл мен жүрек арасын алшақтатпайтын тұлға үлгісі қалыптасады: ақылды жүрек пен ар-ұжданға сүйенген парасат. Халықтық педагогика жан мен тәннің, физикалық пен психикалықтың бірлігін өзектілеп, адамның тұтас қалыптасуын басты құндылық ретінде қарастырады.
Курсты енгізу және институционалдық қолдау
«Өзін-өзі тану» курсы жас ұрпақты жан-жақты әрі үйлесімді тәрбиелеу мен оқытуға мүмкіндік береді. Курс жыл сайын қарқынды дамып келеді: пән балабақшалар мен мектептерге эксперимент ретінде енгізіліп, республика көлемінде көптеген білім беру ұйымдарында оқытылуда.
Үйлестіру және зерттеу жұмыстары
Курсты үйлестіруші ұйым ретінде Республикалық «Бөбек» оқу-сауықтыру орталығы аталады. Оның құрылымдық бөлімшелері арқылы, соның ішінде 2003 жылы құрылған Адамның үйлесімді дамуы институты негізінде, қажетті зерттеулер жүргізіліп, әдістемелік қолдау көрсетіледі.
- Мұғалімдерді даярлау және қайта даярлау.
- Оқу-әдістемелік және хрестоматиялық құралдар әзірлеу.
- Адамның үйлесімді дамуын зерттеу және практикаға енгізу.
Өзіндік сана және өзін-өзі тану: айырмашылық және динамика
Өзін-өзі тануда адам бір мезгілде танымның субъектісі де, объектісі де болып көрінеді. Бұл даму адамның практикалық іс-әрекеті барысында және өзге адамдармен өзара ықпал жағдайында жүреді: адам өзін өзгелер арқылы жанама түрде де таниды.
Өзіндік сана мен өзін-өзі тану бір ұғым емес: өзіндік сана — кеңірек құрылым, ал өзін-өзі тану соның құрамындағы мақсатқа бағытталған процесс ретінде қарастырылады.
Көптеген зерттеулерде тұлға дамуының деңгейі өзін-өзі танудың дамуымен пропорционал екені атап көрсетіледі. Мінез-құлықтың реттеушісі ретінде өзін-өзі тану сыртқы әсерлер мен ішкі күйдің, сондай-ақ мінез-құлық формаларының арасындағы тепе-теңдікті белгілейді. Ал бұл процестегі жағымсыз ауытқулар тұлғаның үйлесімді құрылымын әлсіретіп, мінездің жетілмей қалуына әкелуі мүмкін.
Дағдарыс кезеңдері және өзін-өзі танудың жеделдеуі
Өмір бірқалыпты және дағдарысты кезеңдерден тұрады. Маңызды шешім қабылдайтын сәттерде адам жағдайды ғана емес, өз мүмкіндіктері мен қасиеттерін де жақсы білуі керек. Осындай кезеңдерде өзін-өзі тану айрықша белсенділеніп, адам қысқа уақыт ішінде өзі туралы маңызды ақпарат ала алады.
Балалық және жасөспірімдік дағдарыстар
- 3 жас — өзін субъект ретінде ұғыну, алғашқы әлеуметтік «Меннің» қалыптасуы.
- 7 жас — оқу субъектісі ретінде сезіну, «оқушы ретінде» өзін бағалауға сұраныс.
- Жеткіншек шақ — «Менді» сыртқы ортамен өзара әрекет контекстінде қайта ашу.
Ересектік дағдарыстар
- 30 жас — өмірлік таңдауларды қайта бағалау, бағытты нақтылау.
- Зейнетке шығу кезеңі — әлеуметтік рөлдердің ауысуы, жаңа мән іздеу.
Өзін-өзі тануды дамыту: мотивация, рефлексия, әдістер
Қабілет сияқты өзін-өзі тану қабілетін де дамытуға болады. Ол үшін, ең алдымен, позитивті мотивация қалыптастыру қажет. Сонымен қатар өзін-өзі танудың негізгі механизмдерін толық қолдану маңызды: ұқсастыру және рефлексия.
Рефлексия
Рефлексия — психикалық құбылыстардың мәнін тани білу, өз тәжірибесін ой елегінен өткізіп, оған баға беру қабілеті.
Практикалық әдістер
Өзін-өзі бақылау
Күйді, ойды, реакцияны байқап отыру.
Өзін-өзі талдау
Себеп–салдарды анықтау, қорытынды шығару.
Өзін-өзі түзету
Мінез-құлық пен дағдыны мақсатқа сай өзгерту.
Рефлексивті тәжірибе
Жүйелі түрде ой қорыту арқылы тереңдету.
Қажеттіліктер, мотивтер және мақсаттар
Тұлғаның белсенділігі оның қажеттіліктерімен байланысты. Қажеттілікті кең мағынада — бір нәрсеге мұқтаждық ретінде, ал тар мағынада — өмір сүру жағдайындағы тәуелділікті көрсететін күй ретінде қарастыруға болады. Адам биоәлеуметтік организм болғандықтан, қажеттіліктер биологиялық және әлеуметтік болып бөлінеді.
Биологиялық қажеттіліктер
Жылулық, қауіпсіздік, физиологиялық және табиғи қажеттіліктер (соның ішінде жыныстық серіктестікке қатысты қажеттілік).
Әлеуметтік қажеттіліктер
Еңбекке, білуге, қарым-қатынасқа деген қажеттілік.
«Мен» қажеттіліктері және олардың ықпалы
- Өзін-өзі сыйлау қажеттілігі.
- Бүтіндік «Мен» қажеттілігі (өзін тұтас сезіну).
- Өзін-өзі ұқсастыру қажеттілігі (өзін бірегей тұлға ретінде тану).
- Өзгенің мақұлдауына мұқтаждық.
Бұл қажеттіліктер өзара толықтырып, өзін-өзі тануға деген сұранысты күшейтеді. Мәселен, қарым-қатынасқа мұқтаждық артқан сайын, өзін тануға деген қажеттілік те өседі: өзара байланыс орнату үшін адам өзін жақсырақ білуі тиіс.
Негативті қажеттіліктердің қаупі
Кейбір жағдайларда негативті қажеттіліктер (өзін-өзі жоюға ұмтылу, өз мүмкіндігін төмендету, жазалануға бейімділік, бақытсыздықты қалыпты қабылдау) адамның белсенділігін бұрмалап, тұлғалық патологияларға дейін алып келуі мүмкін.
Мотив пен мақсат: өзін-өзі танудың бағыттаушысы
Мотив — әрекетке итермелейтін ішкі түрткі. Қандай да бір мотивтің ықпалымен адам белгілі бір мақсат қояды да, әдіс-тәсілдерді қолданып, оны әрекетке айналдырады. Мақсат кең немесе тар, нақты немесе нақты емес, шынайы немесе жалған болуы мүмкін.
Кең мақсаттар
Өз тұлғасын тұтастай тану және өмірлік бағдарларын айқындау.
Өмір мақсаты
«Мен өмірде неге жеткізгім келеді?», «Қандай мамандық таңдауым керек?» сияқты сұрақтарға жауап іздеу адамның өміріне тұрақтылық пен мән береді.
Өзін-өзі танудың құрылымы және «Мен бейнесі»
Өзін-өзі танудың құрылымында «Мен» түрлі факторлардың ықпалымен орталық рөл атқаратын субъект ретінде көрінеді. Бұл қызмет эмоциялық-құндылықтық қатынаспен тығыз байланыса отырып жүзеге асады. Өзін-өзі танудың нәтижесі — «Мен бейнесі».
«Мен бейнесі» бірден қалыптаспайды: алдымен адамда өзі туралы түсініктер жүйесі жинақталады. Тар мақсаттар деңгейінде адам өзіне дәл қазір маңызды қасиеттерді тануға ұмтылады. Мысалы, ақыл-ой мүмкіндіктерін, мінез ерекшеліктерін, зейін қасиеттерін немесе коммуникабельділікті бағамдау — нақты өмірлік жағдайларға байланысты өзектенеді.
Егер адаммен жақын араласуды, байланыс орнатуды көздесек, онда өзіміздің коммуникативтік қасиеттерімізді — ұнай білу, тыңдай алу, сенімді дос болу қабілетін — тереңірек тану ерекше маңызды.
Қолданылған әдебиеттер
- Елеусізова С. Қарым-қатынас психологиясы. Алматы: Рауан, 1996.
- Маралов В.Г. Основы самопознания и саморазвития. М., 2002.
- Спиркин А.Г. Сознание и самосознание. М.: Политиздат, 1972.
- Жарықбаев Қ., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе. Алматы, 2000.
- Зимняя И.А. Педагогическая психология. М., 1997.
- Кутумбаев. Психология успеха.
- Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. Алматы, 1996.
- Мухина В.С. Возрастная психология. М., 2000.
- Немов Р.С. Психология. М., 1998.
- Оспанбаева М.П., Тұрғынтаева У.Ә. Психологиялық қызметті ұйымдастыру.
- Прутченков А.С. Социально-психологический тренинг в школе.
- Предвечный Г.П., Шерковина Ю.А. Социальная психология. М., 1975.
Серикова А., Абдрахманова А.Т. — М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан.