Болжаудың фактографиялық әдістері
Реферат
Болжау аппараты және фактографиялық әдістер
Фактографиялық болжау әдістері — нақты фактографиялық деректерге сүйенетін тәсілдер жиынтығы. Олар әлеуметтік және экономикалық болжауда кең қолданылады: өткен динамиканы талдау, статистикалық байланыстарды анықтау, ықтимал өтулерді бағалау және қолда бар деректер негізінде болашақ үрдістерді сипаттау үшін пайдаланылады.
Фактографиялық әдістердің қысқаша тізімі
Төменде әлеуметтік-экономикалық болжауда жиі қолданылатын негізгі фактографиялық әдістер және олардың қысқаша сипаттамалары берілген.
| № | Әдіс | Қысқаша сипаттама |
|---|---|---|
| 1 | Авторегрессиялық | Динамикалық қатар мәндерінің өзара корреляциясын уақытша интервалдар арқылы талдауға негізделген; стационарлы кездейсоқ процестерді болжауда қолданылады. |
| 2 | Үйлесімді таразылар | Үйлесімді таразылар көмегімен аппроксимацияланған сызық кесінділері арқылы берілген сызық нүктелерін өлшеу және нақтылау. |
| 3 | Аргументтерді топтық есептеу | Бастапқы динамикалық қатарды бөлшектеп аппроксимациялау арқылы болжаушы функциялардың түрлері мен өлшемдерін анықтау. |
| 4 | Интерполяция (болжамдық) | Нысан дамуының шарттары мен шектеулерін ескере отырып, аппроксимациялаушы функцияны таңдау арқылы жүзеге асатын математикалық интерполяция. |
| 5 | Тарихи аналогия | Табиғаты мен даму сипаты ұқсас басқа нысандарды анықтап, солардың тәжірибесіне сүйене отырып болжау жүргізу. |
| 6 | Математикалық аналогия | Табиғаты әртүрлі нысандардың даму процесіндегі математикалық сипаттамалар ұқсастығын орнату және пайдалану. |
| 7 | Озық ақпарат | Ғылыми-техникалық ақпарат қасиеттерін қолдана отырып, қоғамдық практикада ғылыми-техникалық жетістіктерді іске асырудан бұрын болжам жасау. |
| 8 | Патенттік | Өнертабыстарды (жаңалықтарды) және ашылуларды қабылданған критерийлер жүйесі бойынша бағалау, сондай-ақ олардың динамикасын зерттеу. |
| 9 | Икемді құрылым функциялары бойынша болжау | Экстраполяциялық функцияны қолдану; оның түрі мен өлшемдері бастапқы қатарды ретроспективті талдау барысында ықтимал функциялар жиынтығынан таңдалады. |
| 10 | Жарияланымдық | Болжау нысаны туралы жарияланымдарды бағалау және жариялау белсенділігінің (қарқынының) өзгерісін талдау. |
| 11 | Регрессиялық | Аргумент-айнымалылар мен болжанатын айнымалы-функция жиынтығы арасындағы тұрақты статистикалық байланыстарды талдау және қолдану. |
| 12 | Санақтық | Нысан сипаттамаларының және олардың санақтық өзара байланыстарының динамикалық қатарларын құру және талдау. |
| 13 | Факторлық | Факторлық-санақтық талдау аппаратын (немесе оның түрлерін) қолдана отырып, нысан туралы көпөлшемді деректер кеңістігін өлшеу және динамикада бағалау. |
| 14 | Марков тізбектері | Нысанның бір күйден екінші күйге өту ықтималдығын талдау және оны болжауда қолдану. |
| 15 | Дәйектемелік-көрсеткіштік | Болжау нысаны бойынша жарияланған жұмыстар авторларының дәйектелу динамикасын бағалау және талдау. |
| 16 | Экспоненциалды жұмсарту (сглаживание) | Таразылар мен олардың коэффициенттерінің экспоненциалды кемуін қолдану арқылы экстраполяциялық функция құру. |
| 17 | Экстраполяция | Нысан дамуының шарттары мен шектеулерін ескере отырып, аппроксимациялаушы функцияны таңдау арқылы жүзеге асатын математикалық экстраполяция. |
Дерекке сүйену
Бұл әдістердің ортақ негізі — өлшенген, тіркелген және салыстыруға болатын деректерді талдау арқылы қорытынды жасау.
Динамиканы түсіндіру
Уақыт қатары, байланыстар және өтулер ықтималдығы арқылы үрдістердің бағыты мен қарқыны анықталады.
Қолдану аясы
Әлеуметтік зерттеулерде, экономикада, ғылыми-техникалық даму мониторингінде және ақпараттық талдауда кең таралған.
Қорытынды
Фактографиялық болжау әдістері — сандық деректерге сүйеніп, үрдістерді жүйелі түрде түсіндіруге мүмкіндік беретін тиімді құралдар. Әдіс таңдауы болжам нысанының табиғатына, деректер сапасына және зерттеу мақсатына байланысты анықталады.