Негізгі құралдар есебі туралы қазақша реферат
Негізгі құралдардың анықтамасы
Бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттарына (IAS 16 «Негізгі құралдар») сәйкес негізгі құралдар — кәсіпорында өнім өндіру, тауарларды тасымалдау, қызмет көрсету, басқа ұйымға жалға беру немесе әкімшілік мақсаттар үшін пайдаланылатын және бір жылдан артық мерзім қызмет етеді деп күтілетін материалдық активтер.
Негізгі ой
Негізгі құрал — бұл ұзақ мерзім пайдаланылатын және кәсіпорын қызметіне жүйелі түрде қатысатын ресурс.
Негізгі құралдардың құрамы
Негізгі құралдарға қозғалмайтын мүлік пен өндірістік инфрақұрылымнан бастап, техника мен көлікке дейінгі әртүрлі объектілер кіреді. Төменде кәсіпорын тәжірибесінде жиі кездесетін үлгілер берілген:
Жылжымайтын мүлік
- Жер учаскелері
- Үйлер мен ғимараттар
- Шаруашылықтың ішкі жолдары
Техника және жабдық
- Машиналар мен жабдықтар
- Өлшеу және реттеу аспаптары
- Өткізгіш тетіктер мен қондырғылар
IT және байланыс
- Есептеу техникасы
- Бағдарламалық құралдар (ұйымда есеп саясатымен танылған жағдайда)
- Телефон және радио жүйелері
Көлік және өзге активтер
- Көлік құралдары
- Өндірістік және шаруашылық құрал-саймандары
- Өнім және жұмыс малдары, көпжылдық екпе ағаштар
Өндірістік
Өндіріс процесіне тікелей қатысады немесе оны жүргізуге қажетті материалдық жағдай жасайды.
Өндірістік емес
Ұжымның мәдени-тұрмыстық және әлеуметтік қажеттіліктерін ұзақ мерзім қанағаттандыруға арналған.
Жіктеу және топтастыру
Өндірістік және өндірістік емес
Өндірістік негізгі құралдарға өнім өндіруге тікелей қатысатын объектілер (машина, құрал-жабдық, станок, аспап) және өндірісті ұйымдастыруға қажетті жағдай жасайтын объектілер (ғимараттар, инженерлік желілер, өткізгіш қондырғылар) жатады.
Өндірістік негізгі құралдарды пайдаланудың жинақталған көрсеткіші ретінде жиі қолданылатыны — қор қайтарымы, яғни негізгі құралдардың бір өлшеміне шаққандағы өндірілген өнім көлемі (заттай немесе ақшалай түрде).
Өндірістік емес негізгі құрал-жабдықтар тұтынуға бағытталады: тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру, мәдениет салаларындағы объектілер және т.б.
Иелігіне қарай: меншікті және жалға алынған
Меншікті негізгі құралдар — субъектінің меншігі болып табылатын және оның балансында көрсетілетін активтер. Жалға алынған негізгі құралдар — шарт негізінде белгілі мерзімге басқа субъектіден алынатын активтер.
Есепке алу ерекшелігі
Жалға алынған негізгі құралдар, әдетте, жалға берушінің балансында есептеледі, ал жалға алушы оларды 001 «Жалға алынған негізгі құралдар» баланстан тыс шотында көрсетеді.
Шарт аяқталғаннан кейін
Жалға алу мерзімі аяқталған соң (немесе мерзімі аяқталмай тұрып) жалға алушы келісілген бағамен сатып алуы мүмкін.
Заттық құрамына қарай: мүліктік және мүліктік емес
Мүліктік негізгі құралдарға заттай нысаны бар, санауға және өлшеуге болатын объектілер (үйлер, ғимараттар, машиналар, жабдықтар) кіреді. Мүліктік емес құрамына заттық нысаны жоқ, бірақ капиталдық салым ретінде танылатын шығындар жатады (мысалы, жерді игеру, жалға алынған негізгі құралдарға күрделі қаржы жұмсау және т.б.).
Экономика салалары бойынша топтастыру
Негізгі құралдар қызмет түрлеріне қарай: өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, тасымалдау, байланыс, құрылыс, материалдық-техникалық жабдықтау және сату, қоғамдық тамақтандыру, басқару органдары, әлеуметтік сақтандыру, ғылым және білім беру сияқты салаларға топтастырылады.
Топтастырудың негізгі өлшемі — негізгі құралдардың қатысуымен шығарылған өнімнің немесе көрсетілген қызметтің қай салаға жататыны. Егер кәсіпорынның бірнеше бағыты болса, онда әр бөлімшенің сипатына қарай бөлек топтастырылады.
Пайдалану мақсатына қарай негізгі топтар
Жер
Кәсіпорын пайдаланатын жер көлемі мен құны. Меншік құқығы тиісті құқықтық актімен расталуға тиіс.
Өндірістік ғимараттар мен құрылғылар
Қоймалар, гараждар, мұнаралар, суландыру жүйелері және басқа өндірістік инфрақұрылым объектілері.
Машиналар, жабдықтар және өткізгіш тетіктер
Күш бергіш қондырғылар, электр және бу двигательдері, ауыл шаруашылық және өндірістік машиналар, электр желілері мен энергия/газ өткізу жүйелері.
Көлік құралдары
Автокөліктер, тіркемелер, қайықтар, мотоциклдер, велосипедтер, арбалар және шаналар.
Басқа да негізгі құралдар
Құрал-саймандар, шаруашылық құрал-жабдықтары, өндірістік құрал-жабдықтар, өнім малы, көпжылдық екпе ағаштар және т.б. Сонымен бірге сақтауда тұрған (алдағы уақытта тозған немесе шығарылған активтердің орнына қолданылатын) құрал-жабдықтар да есепке алынады.
Актив ретінде тану шарттары
Негізгі құрал объектісі бухгалтерлік есепте актив ретінде тек төмендегі екі шарт орындалғанда танылады:
- 1 Кәсіпорын активпен байланысты келешек экономикалық пайда алады деген ықтималдық жоғары болуы.
- 2 Активтің өзіндік (бастапқы) құнын сенімді түрде бағалау мүмкін болуы.
Есеп шоттары және объектілік есеп
Негізгі құралдардың есебі әрбір объект бойынша жеке жүргізіледі және толық сомада көрсетіледі. Практикада негізгі құралдар төмендегі синтетикалық шоттарда есепке алынады:
| Шот | Атауы |
|---|---|
| 2411 | Жер |
| 2412 | Үйлер мен ғимараттар |
| 2413 | Машиналар мен жабдықтар, өткізгіш қондырғылар |
| 2414 | Көлік құралдары |
| 2415 | Басқа да негізгі құралдар |
Бастапқы құн қашан өзгереді?
Бухгалтерлік есепте көрсетілген негізгі құралдың бастапқы құны тек белгілі жағдайларда ғана өзгертіледі:
- Пайдалы қызмет мерзімін ұзартып/қысқартатындай немесе жалпы жағдайына елеулі әсер ететін күрделі шығындар жұмсалғанда (кеңейту, жаңғырту, модернизациялау және т.б.).
- Ішінара бұзу, жою немесе бөлшектеу нәтижесінде объектінің құрамында өзгеріс болғанда.
- Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімдеріне сәйкес негізгі құралдар қайта бағаланғанда.
Қайта бағалау және қалпына келтіру құны
Негізгі құрал пайдалануға берілген кезде, әдетте, оның бастапқы құны мен қалпына келтіру құны тең болады, өйткені пайдалануға беру уақыты мен қайта бағалау уақытының арасында айырмашылық жоқ.
Неліктен құн өзгеріп отырады?
Уақыт өткен сайын негізгі құралды өндіруге немесе салуға қажет материалдар бағасы, қолданылатын техника шығындары, сондай-ақ жұмысшылардың еңбекақысы өзгеруі мүмкін. Сондықтан тарихи (бастапқы) құн әрдайым ағымдағы нарықтық жағдайды дәл көрсете бермейді.
Қалпына келтіру құны деген не?
Қайта бағалау (индексациялау) барысында активтің бүгінгі күні қайтадан өндіруге, сатып алуға немесе салуға кететін құны анықталады. Бұл құн қалпына келтіру құны деп аталады.
Есепте көрсету қағидасы
Кәсіпорын негізгі құралдарды тиісті түрде қайта бағалағаннан кейін (индексациядан соң) оларды баланста қалпына келтіру құнымен есепке алады.