Кәсіпкердің нарықтық экономиканың басқа агенттерінен айырмашылығы
Кәсіпкер ұғымының қалыптасуы
Буржуазиялық экономикалық теорияда «кәсіпкер» ұғымы XVIII ғасырдан бастап қолданыла бастады. А. Смиттің пікірінше, кәсіпкер — сауда-саттық мақсаттарын жүзеге асырып, пайда табу үшін экономикалық тәуекелге баратын меншік иесі. Ол өндірісті өзі жоспарлап, ұйымдастырады және нәтижесіне иелік етеді.
Ал Ж. Б. Сэй кәсіпкерді өндіріс факторларын өзара тоғыстырып, ұштастыратын және экономикалық қызмет жүргізетін адам ретінде сипаттайды.
Қазіргі түсініктегі кәсіпкер кім?
Бүгінгі таңда кәсіпкер — иелігінде қажетті ресурстары бар, пайдалы істі ұйымдастырып, оны нәтижеге жеткізетін тұлға. Бұл қатарға мыналар жатады: шағын кәсіпорын иелері, акционерлік қоғам менеджерлері, кооператив жетекшілері және шаруа бірлестіктерінің басқарушылары.
Кәсіпкерлік қызметтің 3 негізгі шарты
-
1) Таңдау еркіндігі және құқық
Кәсіпкерлікпен айналысу — шаруашылық әрекет түрін таңдау, жоспарлау, өнімді өткізу және өзге де шешімдерді қабылдауда жиынтық еркіндік пен құқықтың болуы.
-
2) Меншік құқығы
Өндіріс құрал-жабдықтарына, өнімге және табысқа қатысты иелік ету құқығы — кәсіпкерліктің маңызды шарты.
-
3) Қолайлы экономикалық орта
Өзін-өзі басқаруды, шаруашылықты еркін таңдауды және инвестиция салуды нақты қамтамасыз ететін орта қажет. Яғни, нарықтық бәсеке тәртібі аясында кәсіп жүргізуге қолайлы жағдай жасалуы тиіс.
Кәсіпкердің тұлғалық бейнесі
«Кәсіпкер дегеніміз кім?» деген сұраққа жауап беру үшін жеке адамның еңбекке бейімділігі, қабілеті және өз ойын іске асыру әрекеті ескеріледі. Кәсіпкер әдетте:
-
Бастамашыл және жылдам
Жаңалықты қабылдауға және оны тез жүзеге асыруға бейім.
-
Нәтижеге бағытталған
Нысаналы көрсеткішке жұмыс істеп, шешімді жауапкершілікпен қабылдайды.
-
Кері байланысқа ашық
Әділ сынға да, орынды мадаққа да дайын.
-
Командамен жұмыс істейді
Іскер ортада өзін еркін ұстап, адамдарды басқаруға және ынталандыруға бейім.
-
Талапшыл және икемді
Өзіне де, серіктестеріне де жоғары талап қояды; жағдайға бейімделіп, іс-қимылды үйлестіреді.
Пайда және меншік табысы: айырмашылығы неде?
Кәсіпкердің нарықтық экономиканың басқа агенттерінен басты айырмашылығы — өзінің экономикалық әрекеті нәтижесінде пайда түсіре алуы. Пайда — сұранысты қанағаттандыру үшін жұмсалған шығын мен нарықтағы бағаның арасындағы айырма.
Меншік иесінің табысы
- Акция бойынша дивиденд
- Депозит пайыздары
- Жер рентасы
Кәсіпкерлік пайда
Басқа біреудің мүлкін басқару, кредит беру, жалға алу, жаңа өнім шығару немесе қызмет көрсетуді ұйымдастыру сияқты белсенді нарықтық әрекеттің нәтижесінде қалыптасады.
Осылайша, меншік иесі көбіне енжар рөл атқарса, кәсіпкер нарықтық байланыстарды қалыптастырып, дамытатын белсенді тұлға ретінде көрінеді.
Кәсіпкерліктің 4 қызметі
Кәсіпкерлік қажеттілік пен тапқырлық кәсіпкердің өзара байланысты төрт қызметі арқылы ашылады:
a) Ресурстарды біріктіру
Кәсіпкер жер, капитал және еңбек ресурстарын біртұтас өндіріс пен қызмет процесінде ұштастыру үшін бастама көтеріп, оларды бір арнаға тоғыстырады.
ә) Негізгі шешімдерді қабылдау
Бизнесті ұйымдастыру және жүргізу барысында кәсіпорын бағытын айқындап, тиімді жұмысты қамтамасыз ететін шешімдерге жауапкершілік алады.
б) Жаңашылдық енгізу
Коммерциялық негізде жаңа өнімдерді, жаңа өндірістік технологияларды және бизнесті ұйымдастырудың жаңа формаларын енгізуге ұмтылады.
в) Тәуекелге бару
Кәсіпкер тек қаржысын ғана емес, сонымен бірге уақытын, еңбегін және іскерлік беделін де тәуекелге тігеді.
Қорытынды
Кәсіпкер болу үшін капитал иесі болу міндетті емес. Кәсіпкердің ең басты артықшылығы — ұшқыр қиял, нарықты сезіну және тұтынушы психологиясын дұрыс түсіну. Дәл осы қабілеттер кәсіпкерге тұрақты құндылық жасап, пайда табуға мүмкіндік береді.