Буддизм

Ежелгі және ортағасырлық ілімдер мен ұғымдар: қысқаша түсіндірме

Төмендегі жинақта Шығыс пен Батыс философиясы, дін тарихы және логика салаларында жиі кездесетін негізгі ілімдер мен терминдер ықшам әрі түсінікті түрде берілді. Мақсат — ұғымдарды шатастырмай, мағынасын нақты ажырату.

Ежелгі Үндістан: діни-философиялық дәстүрлер

Буддизм: Б.з.д. VI–V ғасырларда Көне Үндістанда қалыптасқан діни ілім. Негізін қалаушы — Сиддхартха Гаутама (Будда).
Джайнизм: Материяны жансыз дүние затына жатқызатын ілім; рухани тазару мен өзін-өзі шектеу идеяларына ерекше мән береді.
Брахманизм: Ежелгі Үндістанда ведалық дәстүр негізінде қалыптасқан, кейін оны алмастырған діни-философиялық жүйелерге жол ашқан бағыт.
Вайшешика: Әлемнің атомдық құрылымы туралы идеяларды дамытқан философиялық мектеп.
Санкхья: Б.з.д. VII ғасырда пайда болып, б.з.д. III ғасырда дербес ілім ретінде толық қалыптасқан философиялық мектеп.
Карма: Жанның қайта тууы мен өмірлік тәжірибесінің жалғасуын түсіндіретін өнегелік заң.
Ведалар: Діни сарындағы дұғалар мен өлең-жырлардан құралған жинақ.
Йога: Денені жаттықтыру және сананы тәртіпке келтіру тәжірибелерін қамтитын бағыт. Философиялық тұрғыдан — рухты тәнмен және материалдық әлеммен байланыстан туындайтын шектеулерден азат етуге бағытталған теориялық әрі практикалық мектеп.

Қытай ойы және ертедегі Шығыс өкілдері

Даосизм: «Дао» — «жол» ұғымына сүйенетін ілім. Негізін қалаған — Лао-цзы. Дүниенің даму жолы мен табиғи үйлесімділікті түсіндіреді.
Ертедегі Шығыс философиясының өкілдері (VIII–VI ғғ.): Идеалистер: Конфуций, Лао-цзы, Мэн-цзы. Материалистер: Сюнь-цзы, Хан Фэй, Ван Чун.
Суфизм: Діни-мистикалық ағым, исламдағы ірі рухани дәстүрлердің бірі. Қазақ жеріне шамамен XII ғасырда тарағаны айтылады.

Ескерту: Уақыт межелері мен түсіндірмелер оқу бағдарламаларына қарай әртүрлі берілуі мүмкін; бұл мәтін қысқаша анықтамалық форматты ұстанады.

Антикалық дәуір және негізгі ұғымдар

Архэ (түпнегіз)

Барлық нәрсенің шығу тегін, мәңгілік өмір сүруін және өзгеруін түсіндіретін бастапқы негіз.

Апейрон

Дүниенің алғашқы бастамасы ретінде түсіндірілетін айқын емес, бейнесіз нәрсе; «шексіз» деген мағына береді.

Антикалық мәдениет

Ежелгі Грекия мен Рим мәдениетінің б.з.д. XII–I ғасырлар аралығындағы дәстүрлері, құндылықтары, идеялары, өнері мен мұраттарының тұтас жүйесі.

Софистика

Дауласу мен дәлелдеуде софизмдерді — сырттай дұрыс көрінетін, бірақ ішкі қисыны әлсіз айлаларды — саналы түрде қолдану тәжірибесі.

Таным (Платон)

Платон бойынша таным — жанның жерге келгенге дейінгі өмірін еске түсіруі.

Форма (Аристотель)

Заттан бұрын болатын пәрменді, жасампаз бастама; мүмкіндікті шындыққа айналдыратын фактор.

Эллинизм

Грек тіліндегі hellinizo сөзінен шыққан; «грекше сөйлеу, ойлау» ұғымымен байланысты мәдени-тарихи құбылыс.

Логика мен әдіс: ойлау бағыттары

Индукция: Жекеден жалпыға қарай ой қорыту, яғни нақты жағдайлардан ортақ тұжырымға көшу.
Дедукция: Жалпыдан жекеге қарай ой қорыту, яғни ортақ қағидадан нақты қорытынды шығару.
Эклектизм: Әртүрлі көзқарастарды, соның ішінде материализм мен идеализмді ұштастыруға ұмтылатын бағыт. Атауы грек тіліндегі «бұзу және қайта жинақтау» мағынасына жақын түсіндіріледі.

Бұл бөлімдегі ұғымдар пікірталаста дәлел келтіру, ғылыми пайым жасау және мәтіндерді талдау кезінде жиі қолданылады.

Орта ғасыр философиясы: сенім мен ақылдың тоғысы

Схоластика: Антикалық философия идеяларын пайдалана отырып, христиандық сенімді рационалды негіздеуге бағытталған мектептік дәстүр.
Универсалийлер туралы дау: Ортағасырлық философиядағы негізгі айтыстардың бірі: жалпы ұғымдар (универсалийлер) шын мәнінде бар ма, әлде тек атау ғана ма?
Реалистер және реализм: Жалпы ұғымдар реалды түрде өмір сүреді және әуелбастан бар деп есептегендер. Тіршіліктің мәнін жаратушы Құдаймен байланыстырған.
Номиналистер: «Жалпы» ұғымды дербес болмыс ретінде жоққа шығарып, оны тек атау деп түсіндірген бағыт.
Томизм: Фома Аквинскийдің діни-идеалистік жүйесі; Құдайдың бар екенін дәлелдеуге ұмтылады.
Неотомизм: Томизмді жаңғыртқан діни-идеалистік бағыт; католик шіркеуінің ресми философиялық доктринасының негізін құраған.
Теолог: Құдай туралы ілімді жүйелейтін ойшыл, дін ілімін түсіндіруші.
Креационизм: Дүниенің жаратылуын Жаратушының бір шығармашылық актісі арқылы түсіндіруге бағытталған діни көзқарас.
Патристика: «Шіркеу әкейлері» дәуірінің (IV–VI ғғ.) ілімі. Ірі өкілдерінің бірі — Аврелий Августин.

Дүниетанымдық бағыттар және қоғамдық ұғымдар

Пантеизм: Құдай табиғаттан тыс бөлек бола алмайды; Құдай мен табиғат біртұтас, бара-бар бастама деген философиялық ілім.
Гуманизм: Латынша «адамсүйгіштік» мағынасымен байланысты; адамның қадір-қасиетін, өзге адамға сүйіспеншілікті жоғары қоятын көзқарас.
Утилитаризм: Бұл өмірде пайдалы, дұрыс өмір сүруді және әрекеттің нәтижелік өлшемдерін алдыңғы орынға қоятын бағыт.
Инквизиция: Шіркеулік сот-тергеу институты; тарихи тұрғыда еркін ойға және ғылымға қарсы қуғындаулармен байланыстырылып түсіндіріледі.
Қозғалыс (Т. Гоббс): Гоббс бойынша қозғалыс — дененің кеңістікте орын ауыстыруы.