Белгіленген жобадан олардың меридиан тор көздері және ортогонал қатарларын байқайсзы
Цилиндрлі жобалар (cylindrical projection)
Цилиндрлі жобаларда географиялық тор (меридиандар мен қатарлар) цилиндрдің жанама бетіне түсіріліп, кейін жазықтыққа «ашылады». Бұл тәсіл картаны оқуды жеңілдететін тор құрылымын береді және әртүрлі масштабтағы карталарды жасауға кеңінен қолданылады.
Негізгі идея
- Жер бетіндегі нүктелер цилиндр бетіне проекцияланады.
- Цилиндр беті жазықтыққа ашылғанда карта торы пайда болады.
- Тордың көрінісі мен бұрмалануы проекция түріне және цилиндрдің орналасуына тәуелді.
Тік цилиндрлі жобаның торы
Тік цилиндрлі жобаларда меридиандар мен қатарлар түзу сызықтармен беріледі және бір-біріне перпендикуляр орналасады. Нәтижесінде тікбұрышты тор көз пайда болады.
Қатарлар аралығы
Қатарлар арасындағы қашықтық ендікке байланысты өзгеруі мүмкін және ұзындықтардың (масштабтың) өзгерісін көрсетеді.
Меридиандар аралығы
Меридиандардың арақашықтығы таңдалған проекцияның сипатына және жобалау тәсіліне тәуелді анықталады.
Цилиндрлі жобаларды коникалық жобалардың шекті жағдайы ретінде де қарастыруға болады: конус шыңы шексіздікке кетеді (шартты түрде a = 0 жағдайы).
Қасиеттері бойынша жіктелуі
Кескіннің қасиетіне қарай цилиндрлі жобалар:
- Теңбұрышты — бұрыштарды жақсы сақтайды (навигацияда маңызды).
- Теңкөлемді — ауданды сақтауға ұмтылады.
- Еркін (компромистік) — әртүрлі бұрмалануды теңгеруге тырысады.
Цилиндрдің орналасуына қарай түрлері
Цилиндрдің Жер шарына қатысты орналасуына байланысты тік, жанама және көлденең цилиндрлі жобалар қолданылады. Бұл картада қай аймақтың «орталықта» орналасатынын және бұрмаланудың қай жерде күшейетінін анықтайды.
Тік
Орталық меридиан әдетте түзу болады; торы тікбұрышты көрінеді.
Жанама (қиғаш)
Меридиандар мен қатарлар қисық сызықтарға айналуы мүмкін, бірақ орталық меридиан көбіне түзу сақталады.
Көлденең
Полюстердің көрсетілуі мен бұрмалану сипаты өзгереді; тордың геометриясы жиі қисық көрініс береді.
Маңызды: Қисық және көлденең жобаларда меридиандар мен қатарлар әртүрлі қисықтармен берілуі мүмкін, алайда орталық меридиан көп жағдайда түзу орналасады.
Цилиндрдің жанасуы және қиып өтуі
Цилиндр Жер шарына жанама немесе қиып өтетін (секущая) түрде орналаса алады:
Жанама цилиндр
Бір стандарт сызық бойында (көбіне экваторда) ұзындық жақсы сақталады.
Қиып өтетін цилиндр
Екі стандарт қатар пайда болады; олар экваторға қатысты симметриялы орналасып, сол сызықтар бойында бұрмалану азаяды.
Қолданылуы
Цилиндрлі жобалар ұсақ және ірі масштабты карталарды құрастыруда — жалпыгеографиялық карталардан арнайы карталарға дейін — қолданылады. Мысалы, аэронавигациялық маршруттар үшін жасалатын карталарда теңбұрышты қисық және көлденең цилиндрлі жобалар жиі пайдаланылады.
Полюстер мен бұрмалану ерекшеліктері
- Тік жобаларда полюстер кейде сызық түрінде көрсетілуі мүмкін және экватормен бірдей ұзындықта болып «созылып» беріледі; кейбір проекцияларда полюсті көрсету техникалық тұрғыдан мүмкін болмайды.
- Қисық және көлденең жобаларда полюстер көбіне нүкте ретінде беріледі.
- Поляр аймақтарына жақындаған сайын тор қисықтанып, Жердің сфералық пішінін айқынырақ сездіреді; сонымен бірге бұрмалану сипаты да өзгеріп отырады.
Практикалық шектеулер
Жолақ карталар үшін цилиндрлі проекцияны белгілі бір ендік аралығы шегінде тиімді қолдануға болады. Жолақтың ені ұлғайған сайын қиып өтетін цилиндрді пайдалану орынды, өйткені ол редукциялық коэффициент арқылы бұрмалануды азайтуға мүмкіндік береді.
Ескерту: бастапқы мәтінде жолақ ені ретінде 4,5′ мәні келтірілген; тәжірибеде қолданылатын шектер нақты проекция түріне, масштабқа және міндетке байланысты нақтыланады.