Қазақша рефераттар

Жетісай қаласында

Мақтаарал ауданы: жалпы сипаттама

Мақтаарал ауданы — облыстың қиыр оңтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік. Аудан аумағы 1,8 мың шаршы шақырым, бұл облыс аумағының 1,5%-ын құрайды. Халқы — 254,3 мың адам.

Елді мекен
183
Әкімшілік бірліктер
1 қала, 3 кент, 20 ауылдық округ
Әкімшілік орталығы
Жетісай

Тарихы және әкімшілік қалыптасуы

Бұрынғы Сырдария губерниясының Ташқазақ уезіне қараған Иіржар болысы таратылып, соның негізінде 1928 жылғы 3 қыркүйекте Иіржар ауданы болып қайта құрылды.

1930 жылдан бастап аудан Мақтаарал ауданы аталды.

1997 жылғы 24 сәуірде мақталы үш аудан (Асықата, Жетісай, Мақтаарал) таратылып, олардың аумағында әкімшілік орталығы — Жетісай қаласы болатын Мақтаарал ауданы құрылды.

Географиялық орны мен табиғаты

Жер бедері және шекарасы

Аудан Мырзашөл құмды жазығының солтүстігінде, Сырдария өзенінің сол жағалауында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 150–250 м болатын төбелі-белесті жазық.

  • Батысы, шығысы және оңтүстігі — Өзбекстанмен шекаралас.
  • Солтүстігі — Шардара бөгені (1974) арқылы Сарыағаш және Шардара аудандарымен шектеседі.

Климат және су ресурстары

Климат континенттік: қысы қысқа әрі біршама жұмсақ, жазы ыстық және аңызақты.

Қаңтар
−3…−4°C
Шілде
28…29°C
Жылдық жауын-шашын
200–205 мм

«Достық» каналы — ауданның негізгі су көзі. Сонымен бірге жер асты суының мол қоры бар. Жер қойнауынан минералды су және құрылыс материалдары барланған.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Өсімдіктер

Аудан аумағында эфемерлі өсімдіктермен қатар жусан, баялыш, жантақ, қараған, жыңғыл, жиде өседі.

Жануарлар

Жануарлар дүниесінен түлкі, саршұнақ, сондай-ақ бауырымен жорғалаушылар кездеседі.

Халық және қоныстану

Ұлт саны

60-тан астам

Тығыздық

141,3 адам/км²

Облыстағы ең тығыз қоныстанған аудандардың бірі.

Қала/ауыл үлесі

27,1% / 72,9%

Ұлттық құрамы

  • Қазақтар82,5%
  • Тәжіктер6,8%
  • Өзбектер3,8%
  • Орыстар2,3%
  • Басқа ұлт өкілдері де тұрады.

Ірі елді мекендер

  • Жетісай — 30,5 мың
  • Атакент — 14,0 мың
  • Асықата — 10,7 мың
  • Мырзакент — 10,2 мың
  • Минералды сулар — 4,5 мың
  • Алғабас — 4,3 мың
  • Жалын — 3,7 мың
  • Бескетік — 3,3 мың
  • Қызылқұм — 3,0 мың
  • Сәтбаев — 3,0 мың

Экономикасы: мақта және өнеркәсіп

Ауыл шаруашылығының негізгі бағыты

Ауыл шаруашылығы өндірісінің басты бағыты — шитті мақта өсіру. Бұл бағыт аудан ауыл шаруашылығы өнімінің 70,8%-ын құрайды және егіс аумағының 80%-ын алып жатыр.

Аудан республика бойынша шитті мақтаның шамамен 80%-ын береді.

Өңдеу өндірісі және кәсіпорындар

1997 жылға дейін ауданда 11 ұжымшар және 19 кеңшар мақта өсіру мен өңдеуге маманданған. Қазіргі таңда ауданда 5 мақта тазарту, 3 мақта майын өндіру, сондай-ақ медициналық мақта шығаратын зауыттар жұмыс істейді.

  • «НИМЭКС» ЖШС — мақта өңдеу
  • «ЮТЕКС» — мақта тазарту зауыты
  • «Ақ алтын», «Мақтарал», «Мақташы», «Ынтымақ», «Мырзакент» ААҚ-дары
  • «Жұлдыз», «Жалын» шаруа қожалықтары
  • «Ақ май», «Жетісаймай» ЖШС-тері

Өнеркәсіп құрылымы

Ауданда 37 өнеркәсіп орны жұмыс істейді. Олардың қатарында «Молчанов және K» спирт пен шарап өндіруші кәсіпорны, «Мақтаарал тәжірибе станциясы», «Оңтүстік су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорны, 2 минералды су цехы, 1 бетон зауыты, сондай-ақ Қазақ–Қытай жіп иіру-тоқыма кәсіпорындары бар.

Өнеркәсіп өнімінің 83%-ы тоқыма және тігін өндірісі кәсіпорындарының үлесіне тиесілі.

Агроқұрылымдар және қосымша салалар

Ауданда 15 871 агроқұрылым және 15 846 шаруа қожалығы құрылған. Қосымша сала ретінде дәнді дақылдар, бақша өнімдері, көкөніс және мал азықтық жемшөп өсіріледі.

Сиыр

12,2%

Қой мен ешкі

4,4%

Қаракөл қойы

9,8%

Шошқа

6,1%

Жылқы

6,8%

Түйе

10,1%

Әлеуметтік инфрақұрылым

Білім беру

  • «Сырдария» университеті
  • Гуманитарлық-медициналық колледж
  • Гуманитарлық-экономикалық агробизнес колледжі
  • 117 мектеп, 2 кәсіптік-техникалық мектеп
  • 1 оқу-өндірістік комбинат
  • 2 музыкалық және 2 спорт мектебі
  • 1 көмекші мектеп-интернат, 13 балабақша

Денсаулық сақтау

  • «Диагностикалық орталық»
  • 6 аурухана
  • 31 отбасылық дәрігерлік емхана
  • 87 фельдшерлік-акушерлік пункт

Көлік, мәдениет және ақпарат

Маңызды нысандар

2001 жылғы 1 қарашада Сырдария өзені үстімен халықаралық маңызы бар, ұзындығы 400 метр «Тәуелсіздік» көпірі пайдалануға берілді.

Жетісай қаласында «Отаным менің — Қазақстан» атты монументті стелла орнатылған.

Мәдениет

  • Қ. Жандарбеков атындағы Жетісай қазақ музыка-драма театры
  • Аудандық мәдениет үйі
  • Аудандық кітапхана, мұрағат
  • Мақта тарихы мұражайы

Баспасөз

1934 жылдан бері аудандық «Мақтаарал» газеті шығады. Кейінгі жылдары тәуелсіз «Мырзашөл айнасы», «Аймақ», «Нарық әлемі», «Керуен басы» газеттері де жарық көре бастады.

Қашықтық

Аудан орталығы Жетісай қаласынан Шымкент қаласына дейінгі қашықтық — 232 км.