Бейіт ағашты алып кел
Мәшһүр-Жүсіп деректеріндегі Тұрсынбай тұлғасы
Мәшһүр-Жүсіп жазбаларында Тұрсынбай ел тарихында жоңғар, қытай және қырғыз әскерімен соғысқан батыр, қол бастаған қолбасшы, елші әрі мәмлегер ретінде танылады. Алайда ол туралы Мәшһүр-Жүсіп, Шоқан еңбектері мен архив құжаттарынан өзге дерек өте сирек ұшырасады. Мәшһүр-Жүсіптің мәліметінше, қаһарманнан тікелей ұрпақ қалмаған. Батырлық істеріне қарай ел ішінде оның есімі «Балта керей Тұрсынбай» атанып кеткені белгілі.
Шежірелік дерек пен анықтауды қажет ететін мәселелер
М.С. Мұқанов шежіресінде Тұрсынбай Қарасарыұлының (1713–1819) өмір сүрген жылдары мен ата-тегі әлі де нақтылай түсуді қажет етеді. Шежіреде мынадай тармақтар беріледі:
Нұсқа 1
Керей – Арыстанбек – Наурызбай – Ашамайлы – Үйшібай – Бахрам – Төбей – Тұрсынбай
Нұсқа 2
Бекарыс – Наурызбек – Халид – Хажигали – Бегімқожа – Әлимұхаммед – Фархад – Танаш би – Балта – Қарасары – Тұрсынбай [5, б. 86]
Балалық шағы, білім алуы және тарихи күйзеліс жылдары
Тұрсынбай тоғыз жасында ата-анасынан айырылып, жетім қалса да, отбасын күйзелтпей, інілері Есілбай мен Толыбайға қамқорлық көрсеткен. Өзі Түркістан маңындағы Қарнақ медресесінде білім алған.
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарында інілері Есілбай мен Толыбай жау қолынан қаза табады. Сол күрделі кезеңде шиеленіскен қазақ–башқұрт қатынастарын реттеуге елеулі үлес қосқаны да айтылады [9, б. 313].
Елшілік қызметі және Абылаймен байланысы
М.Ж. Көпеев жазбаларында Тұрсынбайдың әлеуметтік жағдайы, қалмақтарға барған елшілік қызметі, Абылай ханмен бірге Арғын руымен келіссөз жүргізгені және батырлығы сыналған тұстар баяндалады. 1749–1750 жылдары Нұралы ханмен құдалық байланыс орнату мақсатымен келген Қарабас сұлтан елшілігі туралы да мәлімет сақталған. Аңыз желісінде бұл оқиға белгілі бір өзгерістерге түскені байқалады.
«Мына отырған Балта керей Тұрсынбай құлағы жоқ шұнақ, құйрығы жоқ шолақ екен. Ерлігінің де міні жоқ, еңбекшілігінде де міні жоқ. Жалғыз-ақ айыбы — жауы желкесінде екен. Одан басқа қорқар нәрсесі болмаса керек», — деп сынайды.
Батырдың қоғамдағы әлеуметтік жағдайының төмен болғанын Шоқан еңбектері де қуаттайды.
Соғыс жолы: Талқы қамалы және Абылай жасағындағы рөлі
Мәшһүр-Жүсіп аңыздарында 1757 жылы Талқы қамалындағы қытай әскеріне қарсы соғыста Тұрсынбай Абылай жасағының алдыңғы шабуылдаушы, кезеуілші тобының қолбасшыларының бірі болғаны айтылады.
М.Ж. Көпеев жазбаларында Тұрсынбай батырдың Алатауды бетке алған Абылай хан жорығына қатысқаны, сондай-ақ бейіт ағашын әкелу туралы аңыз-әңгіме үлгісі сақталған. Бұл мотив басқа деректерде өзге тарихи тұлғаларға да телініп айтылады (мысалы, Керей ер Жәнібек және т.б.).
«…Алатауға барды, қырғыз болсын, қалмақ болсын елмен шабысқан жоқ. Түзден ер басына бір түйе, бір аттан олжаласты. Қыс түсіп кеткен соң, асығып қайтты. Піскен тамақ таусылды. Мал сойып, ыстық қылып ішуге отын табылмады. Қол ашығыңқырап, жүдеп, баяғы көп моласы бар суға жетеміз десіп келе жатады.
Абылай хан көп қолға білдірмей, екі жігітті ілгері оздырды: “Бүгін қонатын жерде бір көрде бейіт ағашы бар деген. Ерте жарық барда соны тауып алып ақтарып, біреуін ақырет оранып ішінде жатындар, біреуін қайта өзінікіндей қылып бетін жауып тегістеп, адам ашпағандай қылып қойыңдар.
Түн болған соң мен: ‘Бейіт ағашты алып кел’, — деп (Балта керей) Тұрсынбайға айттым…”
Қоғамдық-саяси мәмлеге араласуы
Тұрсынбай қоғамның ішкі өмірінде де белсенді рөл атқарған. Ботақан құнын жоқтаған Арғын руының адамдары 1779 жылы Абылай ханға қарсы көтерілген кезде, Тұрсынбай хан жағында болып, Шотанамен келіссөз жүргізуге қатысады.
Бұл дерек Тұрсынбайдың Абылайға сүйеніш болған сенімді серігі ғана емес, екі жақты да табыстыра білген мәмлегер, ел тыныштығын және берік билікті ойлаған қоғам қайраткері деңгейінде танылғанын аңғартады.