Қазақстан Республикасында жұмыспен қамтуды талдау және оны шешу жолдары
Кіріспе
Осы уақытқа дейін елімізде толық жетілген еңбек нарығы қалыптаспады. Мамандарды қайта даярлаудың тым қарапайым жүйесі тұрғындарды толық, бірақ тиімсіз түрде жұмыспен қамтуға мүмкіндік берді, ал өмір сүру ресурстарын бөлуде теңгермешілдікке жол ашты.
Жұмыссыздық — соңғы жылдары қоғамда айқын сезілген қолайсыз құбылыс. Бұрын «екі қолға — бір жұмыс» деген сенім әлдеқайда берік еді, ал бүгінде бұл үміт кей жағдайда әлсірегендей әсер қалдырады.
Қазіргі жағдайда халықты жұмыспен қамту жүйесі түбегейлі өзгерістерді бастан өткеріп отыр. Негізгі себеп — экономиканың нарықтық қатынастарға көшуі: сұранысқа ие өнім өндірген кәсіпорында жұмыс орны сақталады.
Экономикалық әдебиеттерде еңбекке деген ең жоғары ынта, яғни адамның талаптануы, көбіне нарық жағдайында, соның ішінде еңбек нарығында ғана толық іске асатыны айтылады. Өйткені еңбек нарығының өзге нарықтардан басты айырмашылығы — оның негізінде тірі адам капиталы тұрғандығында.
1. Жұмыссыздықтың пайда болуы мен себептері
Мемлекетсіздендіру мен жекешелендіру нәтижесінде көпукладты экономика орнығып келеді. Бұл үрдіс өз кезегінде мемлекеттік секторда тұрақты жұмыспен қамтылған қызметкерлердің босауын жеделдетті.
Кәсіпкерліктің және басқа да шаруашылық нысандардың баяу қалыптасуы жұмыстан босап қалған адамдарды жаппай қайта жұмыспен қамтуға толық мүмкіндік бермей отыр.
Қалыптасқан шаруашылық байланыстардың үзілуі, соның салдарынан шикізат пен жабдық жеткізіліміндегі ақаулар өндірістік қуаттың толық пайдаланылмауына, ал кей кәсіпорындардың банкротқа ұшырауына әкелді.
Нарықтық табиғаты
Жұмыссыздық нарықтық экономикаға тән. Алайда оның мөлшері елдің ішкі жағдайына байланысты өзгереді.
Теңгерім қағидасы
Жұмыссыздық тым жоғары да, тым төмен де болса, экономикаға кері әсер етеді; ал қажетті деңгей сақталса, тиімді дамуға қолайлы жағдай туады.
Жұмыссыз қалу қаупі — әрбір ересек адам үшін елеулі мәселе. Көпшілік үшін жалақы — негізгі, тіпті жалғыз табыс көзі. Сонымен бірге еңбек адамның өз-өзіне деген бағасын, моральдық жай-күйін қолдайды.
Жұмыссыздық материалдық жағдайды ғана төмендетпейді. Ол болашаққа сенімсіздік туғызып, адамның өзін қоғамға қажетсіз сезінуіне дейін жеткізуі мүмкін.
2. Қазақстан Республикасындағы еңбек биржасының қалыптасуы. Еңбек нарығы
Жұмыссыздықтың әлеуметтік және саяси өткірлігін азайту үшін, нарықтық қатынастары дамыған елдердің үкіметтері соңғы онжылдықтарда жұмыссыздарға қолдау көрсетудің түрлі жүйелерін енгізіп келеді.
Халықты еңбекпен қамтуды мемлекеттік реттеу механизмі құқықтық негізде әрекет ететін мамандандырылған мекемелерге, сондай-ақ экономикалық тетіктер жүйесіне сүйенеді. Мұндай жағдайда мемлекет әлеуметтік саясаттың нақты шараларын іске асыруы тиіс: қайта мамандандыру, жаңа жұмыс орындарын құру және жұмыссыздық бойынша жәрдемақы төлеу.
Еңбек нарығының өзгеруі
Жалдау формасы елімізге тән құбылыс болғанымен, ұзақ уақыт бойы ол жеткілікті институционалдық тәртіппен реттелмеді. Бұрын қызметкерге белгілі бір жұмыс орны бекітіліп, тіпті зейнетке шыққанға дейін сақталатындай көрінді; жұмыстан босатуға да көптеген тосқауылдар болды. Қазіргі кезеңде бұл жүйе біртіндеп өзгеріп келеді.
Меншіктің әртүрлі формаларына көшу қоғамның әр мүшесіне жұмыс орнын еркін таңдауға ғана емес, сонымен қатар өзінің жұмыс күшін өз қалауынша ұсынуға да жол ашты. Атап айтқанда, адамдардың қоғамдастырылған өндірісте (мемлекеттік немесе ұжымдық) жұмыс істеу, жеке еңбек қызметімен айналысу, сондай-ақ жалдамалы еңбекке келісу құқықтары кеңеюде.
Бұдан бөлек, болашақта әр адамның өз еліндегі орнын айқындауына, тіпті басқа елге қоныс аударуына да мүмкіндік артты. Нарықтық экономикаға көшуге байланысты жұмыс күшінің жұмыс орнынан босау процесі күшейіп отыр.
3. Қазақстан Республикасында жұмыспен қамтуды талдау және оны шешу жолдары
Болашақта жұмыс орны кепілдікпен алдын ала анықталмайды, яғни еңбекке жолдау нақты экономикалық қажеттілік пен сұранысқа қарай жүзеге асады. Бұл жағдай бір жағынан белгісіздік тәуекелін арттырса, екінші жағынан еңбек қатынастарын тиімдірек ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Өнімділік
Еңбек өнімділігін арттыруға ынталандырады.
Табыс
Еңбеккерлердің табысының өсуіне жағдай жасайды.
Прогресс
Ғылыми-техникалық прогресті тежейтін ескі формаларды жоюға ықпал етеді.
Мүмкін шешім бағыттары
- Қайта даярлау және біліктілікті арттыру бағдарламаларын кеңейту.
- Жаңа жұмыс орындарын құруды ынталандыратын экономикалық тетіктерді күшейту.
- Жұмыссыздық бойынша әлеуметтік қолдауды (жәрдемақы, қызмет көрсету, кеңес беру) жүйелеу.
- Еңбек нарығы институттарын (жұмыспен қамту қызметтері, еңбек биржасы) тиімді үйлестіру.
Қорытынды
Еңбек нарығының қалыптасуы мен экономиканың нарықтық қатынастарға көшуі жұмыссыздық мәселесін өткір күн тәртібіне шығарды. Бұл құбылыс нарықтық жүйеге тән болғанымен, оның деңгейі әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық тиімділік үшін маңызды.
Сондықтан мемлекеттік реттеудің басты міндеті — еңбек ресурстарын қайта бөлуге көмектесетін институттарды дамыту, қайта мамандандыруды жүйелеу, жаңа жұмыс орындарын ынталандыру және әлеуметтік қорғау шараларын тиімді іске асыру.
Пайдаланылған әдебиеттер
Берілген мәтінде нақты әдебиеттер тізімі көрсетілмеген. Бұл бөлімді рәсімдеу үшін пайдаланылған дереккөздердің атауын, авторын, басылым жылын және жарияланған орнын қосу ұсынылады.
Ескертпе
Мәтіндегі «Курстық жұмыс 30 бет» тіркесі мазмұндық бөлім емес болғандықтан, бұл нұсқада негізгі мәтіннен бөлек ескерту ретінде қарастырылды.