Қазақша рефераттар

Ақша массасының жылдамдығы - ақша қозғалысының интенсификациялы көрсеткіші

Ақша массасы: мәні және құрылымы

Ақша массасы — жеке тұлғаларға, кәсіпорындар мен мемлекетке тиесілі және шаруашылық айналымына қызмет ететін сатып алу және төлем құралдарының жиынтығы. Ақша массасының құрамын түсіндіретін әртүрлі тұжырымдамалар бар, ал оның нақты құрылымы әр елдің ақша-несие жүйесіне тәуелді.

1-тұжырымдама

Ақша массасы айналыстағы қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша құралдарынан тұрады. Төлем айналысында вексель, чек, депозиттік сертификат сияқты бағалы қағаздар да қолданылуы мүмкін.

2-тұжырымдама

Вексельдер мен чектер (кейде өзге бағалы қағаздар да) қолма-қол емес ақша айналымының құрамына енгізіледі.

3-тұжырымдама

Қолма-қол емес ақша құралдары ақша ретінде мойындалмайды; ақша деп тек қолма-қол ақша қарастырылады.

Елдердегі агрегаттар саны

Ақша массасын өлшеу үшін әр елде әртүрлі агрегаттар жүйесі қолданылады: АҚШ-та — төрт, Швейцария мен Германияда — үш, Ұлыбританияда — бес, Францияда — екі агрегат.

Ақша агрегаттары: халықаралық тәжірибе

Өнеркәсібі дамыған елдердің қаржылық статистикасында ақша агрегаттары ақша құралдарының өтімділігі мен қолданылу ауқымына қарай жіктеледі.

M1 ең өтімді бөлік

Айналыстағы нақты ақшалар және банктегі ағымдағы шоттардағы қаражаттар.

M2

M1 + коммерциялық банктердегі мерзімді және жинақ салымдары (4 жылға дейін).

M3

M2 + арнайы несиелік мекемелердегі жинақ салымдары.

M4

M3 + ірі коммерциялық банктердегі депозиттік сертификаттар.

Қазақстан Республикасындағы ақша агрегаттары

Қазақстанда ақша массасының құрылымы бірнеше агрегат арқылы көрсетіледі:

M0

Айналыстағы қолма-қол ақша.

M1

M0 + шаруашылық субъектілерінің есепшоттары мен басқа депозиттері; заңды тұлғалардың күрделі қаржыландыру шоты; чектік және аккредитивтік шоттар; қоғамдық және басқа үкіметтік емес ұйымдар шоттарының қалдықтары; халық пен заңды тұлғалардың талап етілетін салымдары.

M2

M1 + жеке және заңды тұлғалардың мерзімді салымдары.

M3

M2 + мемлекеттік займ облигациялары.

Ақша массасы қалай өседі?

Ақша массасының өсуі бірнеше арна арқылы жүзеге асады. Төмендегі тетіктер бір-бірін толықтыра отырып, айналыстағы ақша көлеміне әсер етеді:

  • Банкноталар мен монеталарды эмиссиялау.

  • Коммерциялық банктердің Орталық банктен несие алуы.

  • Мемлекеттік бюджет тапшылығын жабу үшін Орталық банктің үкіметке несие беруі.

  • Орталық банктің асыл металдарды, шетел валютасын және мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алуы.

  • Чек шығару немесе коммерциялық банктердің депозит тарту негізінде несие беруі (депозиттер негізінде несиелік ақшаны жасау).

Неге бұл маңызды?

Ақша массасының көлемі мен оның өсу қарқыны негізгі макроэкономикалық айнымалыларға ықпал етеді, сондықтан ұлттық экономиканың мақсаттарына (өсу, инфляция, тұрақтылық) тікелей әсер етуі мүмкін.

Ақша массасын өлшеу тәсілдері

Трансакциялық өлшеу

Бұл тәсіл ақшаның айналым құралы ретіндегі қызметіне сүйенеді: ақша — тауарлар мен қызметтер үшін төлем жасауға арналған құрал. Осы көзқарас бойынша есептеуге, ең алдымен, айналыс құралы қызметін нақты атқаратын активтер енгізіледі: монеталар, қағаз ақша, сондай-ақ чектік депозиттер (ағымдағы шоттар).

Өтімділік бойынша өлшеу

Мұнда ақшаның мәні оның өтімді актив болу қасиетімен байланыстырылып түсіндіріледі. Өтімділік — активті кез келген уақытта аз шығынмен және оңай ақшаға айналдыру мүмкіндігі. Бұл тәсіл активтерді сапасы бойынша емес, олардың өтімділік дәрежесі бойынша ажыратуға негізделеді.

Өтімділік ұғымы нені қамтиды?

  • Ақшаның тауарлар мен қызметтерге айырбасталу қабілетін.
  • Борыштық міндеттемелердің қолма-қол ақшаға айналу мүмкіндігін.
  • Күрделі салымдарға жұмсалған қаражаттың ақшаға айналу ықтималдығын.

Ақша — ең өтімді актив: сатып алу алдында оны басқа нәрсеге айырбастау қажет емес. Ал, мысалы, үй сияқты активтердің өтімділігі төмен, оларды сату көп уақыт алуы мүмкін.

Ақша айналымының жылдамдығы және теңдіктер

Тауарлы айналымды реттеу үшін қажетті ақша көлемін білу маңызды. Ақша айналымының жылдамдығы — әрбір ақша бірлігінің белгілі бір уақыт ішінде (әдетте бір жылда) келісімдерді қамтамасыз ету үшін неше рет айналысқа түскенін көрсететін шама.

Фишер теңдігі

MV = PQ

немесе

M = PQ / V

M
— айналымға қажетті ақша массасы
P·Q
— тауар бағаларының (номинал) жиынтығы
V
— ақша айналымының жылдамдығы

Маркстің түсіндірмесі

Бұл қатынас бұдан ертерек те белгілі болған. К. Маркс «Капиталдың» I томында оны мазмұны жағынан былай береді:

Ақша массасы = тауарлар сомасы / ақша бірлігінің айналым саны

Қажетті ақша көлемін нақтырақ сипаттайтын өрнек:

M = (Ц·Т − Кц + П − Вп) / n

Ц·Т
— тауар бағаларының сомасы
Кц
— несиеге сатылған тауарлар сомасы
П
— бұрын сатылған, бірақ төлемі ағымдағы кезеңде өтелетін тауарлар сомасы
Вп
— өзара өтелген (есепке алынған) төлемдер
n
— ақша бірлігінің айналым саны

Банктер, резерв нормасы және мультипликация

Коммерциялық банктердің несиелік ақша жасау қарқындылығы міндетті резервтер арқылы реттеледі: резервтеу нормасы жоғары болған сайын, банктердің несие беруге пайдалана алатын ресурсы азаяды. Депозиттер негізінде несиелік ақша жасау қарқыны ақша мультипликаторы (мультипликация коэффициенті) арқылы сипатталады.

Қорытынды байланыс

Ақша массасының көлемі Орталық банктің ақша-несие саясатына тығыз байланысты. Негізгі міндеттердің бірі — ақша массасының шамадан тыс өсуін шектеу арқылы баға тұрақтылығына ықпал ету.

Мақсат қоюда ескерілетін көрсеткіштер

  • Нақты мәндегі ЖҰӨ-нің (ЖІӨ) болжанатын өсімі.
  • Жоспарлы кезеңдегі ақша айналымының есептелетін жылдамдығы.
  • Жоспарланған кезеңдегі инфляцияның ең жоғары рұқсат етілген деңгейі.

Ақша айналымының жылдамдығына әсер ететін факторлар

Ақша массасының көлемі өзгергенде, нәтижеге тек ақша саны ғана емес, сонымен қатар оның айналым жылдамдығы да ықпал етеді. Ақша айналымының жылдамдығы — ақша қозғалысының қарқындылығын сипаттайтын көрсеткіш. П. Самуэльсонның түсіндіруі бойынша, ол табыс айналымының жылдамдығын көрсетеді.

Жалпы экономикалық факторлар

Экономикалық цикл, конъюнктура, өндіріс пен тұтынудың өзгерісі.

Монетарлық факторлар

Төлем айналымының құрылымы, несиелік операциялар мен өзара есеп айырысудың дамуы, ақша нарығындағы пайыз деңгейі.

Төлем инфрақұрылымы

Есеп айырысу жүйелерінің сапасы мен технологиялық деңгейі.

Жылдамдық баяуласа

Бұл ұлттық өнімді орналастыру коэффициентінің төмендігін көрсетуі мүмкін. Сондай-ақ шаруашылық субъектілерінің ақша қорын жинауға ұмтылысы мен ақша массасы құрамында ұзақ мерзімді салымдардың үлесі артқанын аңғартады.

Жылдамдық артса

Бұл жоғары экономикалық белсенділікті және ақша қаражатын жұмсаудың жылдамдағанын білдіреді. Ақша айналымының жылдамдығы ақша санына кері пропорционал әсер етеді, сондықтан қосымша эмиссияға қажеттілік төмендеуі ықтимал.

Екі ұғымды шатастырмау керек

Ақша айналысының жылдамдығы мен төлемдердің өту жылдамдығы — бір ұғым емес. Төлемдердің өтуі, керісінше, мүмкіндігінше жылдам болғаны маңызды. Оны жеделдететін факторлар: өзара есеп айырысу жүйесін дамыту, банк ісіне электрондық есептеу техникасын енгізу және электрондық ақша жүйелерін қолдану.

Дамыған елдердегі екі негізгі көрсеткіш

1) Табыс айналысы аясындағы айналым жылдамдығы

Жиынтық ұлттық өнімнің немесе ұлттық табыстың ақша массасына (көбіне M1 немесе M2 агрегатына) қатынасы. Бұл көрсеткіш ақша айналымы мен экономикалық даму арасындағы байланысты сипаттайды.

2) Төлем айналысындағы ақша айналымы

Банктік ағымдағы шоттар бойынша аударылған қаражаттар сомасының ақша массасының орташа көлеміне қатынасы.

Дереккөзге сілтеме: Самуэльсон П. Экономика. — М.: Машиностроение, Т. 1, 1997. — 260-б.