Франчайзингтің пайда болуы
Франчайзингтің мәні және экономикадағы рөлі
Франчайзинг XX ғасырдағы бизнесте төңкеріс жасап, іскерлік қарым-қатынасқа қатысты қалыптасқан көзқарастарды түбегейлі өзгертті. Аз ғана экономикалық жаңашылдықтар франчайзинг сияқты әлемдік экономикаға, соның ішінде дамыған елдерге, соншалықты ықпал ете алды. Сондықтан франчайзинг XXI ғасырда тиімді әрі оңтайлы іскерлік үлгілердің бірі ретінде қарастырылады.
Негізгі ұғым
«Франчайзинг» сөзі француз тіліндегі FRANCHISE ұғымынан шыққан және «жеңілдік», «артықшылық», «салықтан босату» деген мағыналарды білдіреді.
Франчайзингтің пайда болуы
Франчайзингтің бастауын Еуропадан, ортағасырлық Франциядан көруге болады. Ол кезеңде қала басшылары нарықтағы саудагерлерге белгілі бір аумақта немесе нақты тауар түрі бойынша сауда жүргізуге ерекше құқық берген. Кейін бұл тәжірибе Еуропаның басқа елдеріне де тарады.
1800 жылдар
Термин алғаш рет 1800 жылдары кеңірек қолданыла бастады. Сол кезеңде франчайзинг «байланысты үйлер» (өзара келісім арқылы жұмыс істейтін нүктелер) жүйесі ретінде қалыптаса бастады.
1840 жыл
Германиядағы сыра өндірушілер кейбір таверналар мен барларға өз өнімін сатуға және өндірушінің белгілерін қолдануға құқық берді.
1860 жыл
SINGER тігін машинасын өндіруші компания франчайзинг моделін жүйелі түрде дамытып, өндірісін кеңейтуге пайдаланды.
1880 жылдар
Ерекше құқықтар мен жеңілдіктер автомобиль, құрылыс, су құбыры, газ және электр энергиясы салаларында қолданыла бастады.
Ірі компаниялардың ықпалы
Бәсекеде басым болу мақсатында франчайзингті GENERAL MOTORS компаниясы сауда қатынастарында қолданды. Бұл тәсіл компанияның кеңеюіне ықпал етіп, оны әлемдегі ірі әрі сапалы өнім өндірушілердің біріне айналдырды.
Coca-Cola тәжірибесі
1886 жылы құрылған Coca-Cola компаниясының 1900 жылдардағы сату көлемінің өсуі франчайзингтің қарқынды дамуына айқын әсер етті. Брендтің кең танылуы франчайзинг жүйесімен тікелей байланысты болды.
Өткен ғасырда мұнай және мұнай өңдеу компаниялары, сондай-ақ автомобиль зауыттары өз өнімдерін өткізу мен қызмет көрсету барысында серіктестерге ерекше құқықтар ұсына бастады. Франчайзинг эволюциясының бұл кезеңі көбіне өндірушілердің тауарды сатып алу және тарату құқықтарын беруге ынталануымен сипатталды.
1950 жылдар: жаһандық серпіліс
Франчайзинг жүйесі ең үлкен табыстардың біріне 1950 жылдары жетті. Бұған McDonald’s компаниясының ықпалы зор болды: ол франчайзингтің әлемдік деңгейде танылып, кең таралуына елеулі үлес қосты.
Факт
Қазіргі уақытта McDonald’s франчайзингтік жүйесі дүние жүзі бойынша 14 000-нан астам кәсіпорынды қамтиды.
АҚШ-та франчайзингтің кең таралуы
Америкада франчайзингтің кеңінен танымал болуы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңмен тығыз байланысты. Миллиондаған азамат экономикалық өмірге қайта оралып, көптеген компаниялар франчайзингті пайдалану арқылы жеке бизнесін ашуға кірісті.
Неге бұл модель тартымды болды?
- Өз күшіне сенетін, тәуекелге саналы түрде бара алатын адамдарға бизнес бастауға нақты құрылым ұсынды.
- Қаржылық тәуелсіздікке ұмтылған кәсіпкерлер үшін іске қосу тәуекелін төмендететін тәжірибе мен стандарттарға қол жеткізуді қамтамасыз етті.
Бүгінде франчайзинг 70-тен астам шаруашылық саласында қолданылады және бизнесті жүргізудің ең прогрессивті үлгілерінің бірі болып саналады.