Экономикалық эффект
Жаңа технологиялық өндірістер: дамуы және өндіріске енгізудің тиімділігі
Қазіргі кезеңде әлемдік және отандық экономикада терең әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жүріп жатыр. Бұл өзгерістер экономикалық парадигманың жаңаруына тарихи алғышарттар қалыптастырды. Ұзақ уақыт бойы қоғамдық әл-ауқаттың негізгі көзі материалдық-техникалық базаның қуатымен өлшеніп, елдің даму деңгейі өндіріс көлемін арттыру қарқынымен бағаланды.
Алайда экономикалық ғылым мен тәжірибе көрсеткендей, инновациялық даму жағдайында жаңа технологиялар экономиканы тиімді модернизациялаудың шешуші тетігіне айналады. Бұл Қазақстан үшін ерекше маңызды, себебі 1990 жылдан бастап елде технологиялық дағдарыс айқын байқалды: өндірістің техникалық деңгейі төмендеді, ғылыми өнімдердің шығуы азайды, ғылыми-техникалық әлеует қысқарды, бұрынғы экономикалық жүйе ыдырап, ішкі сұранысты толық қамтамасыз ету қиындады. Нәтижесінде ЖІӨ көлемі 1990 жылмен салыстырғанда 1995 жылы шамамен 40%-ға дейін төмендеді.
Тарихи эволюция: автоматтандырудан икемді жүйелерге дейін
Өткен тәжірибеге көз жүгіртсек, Кеңес Одағы кезеңінде материалдық-техникалық қамтамасыз ету соғыстан кейінгі жылдары қарқынды дамып, жүйелі түрде жүзеге асырыла бастады. Машина жасау саласында өндірістік процестерді автоматтандыру деңгейінің айтарлықтай артуы 1940–1950 жылдары сандық бағдарламалық басқару (СББ) жүйелерінің пайда болуымен және олардың металл кесуші станоктарға енгізілуімен байланысты болды.
1970–1980 жылдары СББ-сы бар станоктар негізінде автоматтандырылған бағдарламалау жүйелері қолданылған икемді өндірістік жүйелер (ИӨЖ) түріндегі алғашқы салыстырмалы түрде шағын өндірістер құрыла бастады.
Станок жасау неге стратегиялық маңызды?
Қазақстанның станок-құралдық өнеркәсібі — өнеркәсіптің ғылыми-техникалық прогресін жеделдететін және өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыратын негізгі қор құраушы сала. Станок жасаудың даму деңгейі мемлекеттің технологиялық, соның ішінде экономикалық қауіпсіздігін айқындайды.
Приоритетті салалар және өнімге қойылатын талаптар
Әлемдік экономиканың келешек дамуы машина жасаудың бірқатар бағыттарының басым дамуын көрсетеді: ғарыш және авиациялық техника, автомобиль жасау, тұрмыстық және шаруашылық техника, энергетикалық машина жасау және басқа салалар.
Нарық талаптарының өзегі
- Жоғары сенімділік, сапа және дизайн.
- Бөлшек жасау дәлдігі және тұрақты қайталанғыштық.
- Материал, энергия және еңбек шығындарын төмендету.
- Өндірістік циклдің қысқалығы және экономикалық негізделген баға.
Осы талаптарға сәйкес станок жасау өнімдері тапсырыс берушіге жабдық жеткізумен ғана шектелмей, өндірістік мәселелерді кешенді шешуге бағдарлануы тиіс: озық техника немесе ноу-хау, жиынтық жеткізу, ақпараттық қамтамасыз ету, үздіксіз өңдеу, сенімділік, жоғары дәлдік, ұзақ қызмет ету, пайдалану шығындарын азайту және сапалы сервистік қызмет.
Металл өңдеу технологияларындағы «үшінші толқын» және даму бағыттары
Дүниежүзіндегі машина жасаудың даму үрдістері металл өңдеу технологияларында ірі өзгерістер болатынын көрсетеді. Қазіргі кезеңге тән басты тенденция — технологиялық жүйелердің қайта құрылуы мен интеграциясы. Жүйелер күрделеніп, бір жағынан кең ауқымды, екінші жағынан тым мамандандырылған сипат алады. Мұндай жағдайда адам күрделі технологияны тиімді басқаруда тәуекелдерге ұшырауы мүмкін.
Болжанатын техникалық бағыттар
- 1 Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану және өңдеу орталықтары, икемді модульдер, ИӨЖ негізінде құрылған өндірістерді кеңейту.
- 2 Ірі өндірістер үшін шығынды азайтып, өнімділікті арттыратын бейімделгіш өңдеу орталықтарын енгізу; арнайы жабдықтарға тәуелділікті қысқарту.
- 3 Өңдеуші машиналардың жылдамдығын арттыру: ось бойынша үдеу, шпиндель айналым жиілігі, құрал мен дайындаманың орын ауыстыру жылдамдығы; сызықтық жетектер, жаңа материалдар, сызықтық подшипниктер, лазерлік жүйелер және кері байланыс датчиктері.
- 4 Экологиялық талаптарды күшейту: ресурстарды қайта өңдеу, қоршаған ортаны қорғау; құрал материалдарының жаңа түрлері (синтетикалық алмаз, жаңа керамика, кобальт қоспалы болат) және дәстүрлі емес технологиялар (мысалы, қабаттап қалыптау/аддитивті өндіріс).
- 5 Ашық конфигурациялы сандық басқару жүйелері, заманауи операциялық жүйелер және 3D графикалық бағдарламалар; өндіріс жағдайына бейімделгіш және жоғары дәлдікті қамтамасыз ететін икемді аппараттық-бағдарламалық архитектура.
- 6 Күрделі жабдықтарды игеру үшін жоғары білікті кадрлар қажет; бұл кадр даярлау мен қайта даярлаудың арнайы шараларын талап етеді.
Компьютерлі интеграцияланған өндірістер (КИӨ): мәні және ерекшеліктері
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ұлттық станок жасау мен өндірістік автоматтандыруды дамыту — мемлекеттік деңгейдегі басымдықтардың бірі. Қазіргі кезеңнің негізгі мақсаттарының қатарында жоғары технология жетістіктерін қолдану және ғылыми тұрғыдан күрделі өнімдерді жасау бар.
2000-жылдардың басынан икемді өндірістік жүйелермен байланысты ұйымдастырушылық-техникалық шешімдер компьютерлі интеграцияланған өндірістерді (КИӨ) дамыту бағытына шоғырланды. КИӨ бұйымның өмірлік цикліне қатысты үрдістерді біртұтас жүйеде байланыстырады: маркетинг, жобалау, технологиялық процестерді әзірлеу, материалдық қамтамасыз ету, өндірісті дайындау, өнім шығару, өткізу, пайдалану барысында қызмет көрсету және кәдеге жарату.
КИӨ-нің үш негізгі ерекшелігі
Жабдықтың тоқтап тұруын азайтып, сапаны тұрақты ұстай отырып, өнімнің бір түрінен екіншісіне жылдам ауысу.
Ақпараттық технологиялар арқылы оңтайлы режимді таңдау, ақауды анықтау және түзету секілді есептерді шешу.
Өндірісті, маркетингті, конструкторлық және технологиялық дайындауды бір жүйеде автоматтандырылған түрде басқару.
Жоғары деңгейлі икемділік пен автоматтандыруы бар КИӨ машина жасауда «автоматтандырылған зауыт» (АЗ) атауына ие болды. Мұндай зауыттарға қажеттілік тұтынушылар сұранысының даралануымен, сапаға қойылатын талаптардың қатаюымен және технологиялық процестерді толық бақылауға алу қажеттілігімен күшейеді.
Автоматтандырылған зауыт (АЗ): құрылымы және қағидалары
АЗ-дың өндірістік өзегі — әртүрлі технологиялық функциялары бар икемді өндірістік жүйелер. Бұл жабдықтар материалдық және ақпараттық ағымдар арқылы біртұтас өндірістік-ақпараттық кешенге біріктіріледі. Басқарудың автоматтандырылуы мен ақпараттандыру деңгейінің жоғары болуы операторлардан, инженерлерден, экономистерден және ғылыми қызметкерлерден жаңа құзыреттерді талап етеді: физикалық жүктеме азайғанымен, шешім қабылдауға байланысты психологиялық жауапкершілік артады.
АЗ ұйымдастыруының негізгі қағидалары
- Толық мамандану және кең кооперация.
- Операцияларды интеграциялау және өңдеу мен жинаудың жиынтық технологияларын қолдану.
- Орталықтандырылмаған басқару және сапалы ақпараттық қамтамасыз ету.
- Өндіріс объектілерін ұтымды ұйымдастыру және басқару функцияларын біртұтас жүйеге біріктіру.
Қазақстан үшін тәжірибелік енгізудің мақсаттары
Әлемнің алдыңғы қатарлы компанияларының тәжірибесіне сүйене отырып, Қазақстанда автоматтандырылған зауыттарды тәжірибелік түрде енгізу отандық өнеркәсіптің өзекті мәселелерін шешуге ықпал ете алады. Мұндай жобалардың мақсаттары:
- 1 КИӨ/АЗ құру тәжірибесін жинақтау және машина жасау саласының техникалық деңгейін көтеретін ғылыми-техникалық базаны қалыптастыру.
- 2 Бәсекеге қабілетті бұйымдар, материалдар, технологиялар, жабдықтар, бағдарламалық-математикалық қамтамасыз ету және ұйымдастырушылық-техникалық құрылымдар әзірлеу.
- 3 СББ-сы бар компьютерлер мен технологиялық жабдықтарға негізделген өндірістерде еңбекті жаңаша ұйымдастыру арқылы кадрлық әлеуетті жаңарту және жастарды тарту.
Тиімділік түрлері: экономикалық, әлеуметтік және экологиялық әсер
Экономикалық әсер
АЗ құру туралы шешім көбіне стратегиялық тиімділіктерге сүйенеді. Дегенмен, инновациялық жобаларды тек пайда, рентабельдік немесе өтелімділік сияқты көрсеткіштермен бағалау жеткіліксіз: саяси, әлеуметтік, экологиялық әсерлер де маңызды. Өндірісті рационалдау жарамсыздықты азайтудан, цикл уақытын қысқартудан, сапаны арттырудан, икемділік пен тұрақтылықты күшейтуден және қоршаған ортаға зиянды әсерді төмендетуден көрінеді.
Жоғары технологиялық объектіні енгізу елеулі инвестицияны және белгілі бір экономикалық тәуекелді қажет етеді, сондықтан Қазақстан жағдайында тәуекелді азайту үшін мемлекеттік қолдау тетіктері өзекті.
Әлеуметтік әсер
АЗ енгізілгенде «адам–машина» жүйесінде функциялар қайта бөлінеді: адам идея ұсыну, баламаларды бағалау, шешім қабылдау және техникалық қызмет көрсету сияқты міндеттерді атқарады, ал есептеу, талдау, оңтайландыру және орындауға команда беру компьютерлік жүйелерге беріледі. Еңбек мазмұны өзгеріп, жұмысшы еңбегі инженерлік еңбекке жақындайды.
- Кадр даярлау мен қайта даярлау шығындары өседі, жоғары білімді мамандар үлесі артады.
- Ұжымдық еңбек күшейіп, еңбекті бағалаудың жаңа критерийлері пайда болады.
- Физикалық жүктеме азайғанымен, сенсорлық және жүйкелік жүктеме артуы мүмкін; эргономикаға сұраныс күшейеді.
Экологиялық әсер
АЗ-дың маңызды міндеттерінің бірі — қоршаған ортаны және өндірісте қызмет ететін адамдардың денсаулығын қорғау. Өнеркәсібі дамыған елдерде технологиялық жабдықтарды қауіпсіз қолдануға қатысты нормативтік талаптар күшейіп келеді.
АЗ қызметіне байланысты атмосфераны ластаушы негізгі көздерге технологиялық жабдық жұмысынан пайда болатын зиянды заттар жатады: абразивті және металл шаңы, еріткіш булары, бояу аэрозольдері, майлы-суытқыш сұйықтықтардың (МСС) булары. Сондықтан ауа бассейнін қорғау, сүзгілеу және қауіпсіз өндірістік орта қалыптастыру — жобалаудың ажырамас бөлігі.
Қорытынды ой
Жаңа технологиялық өндірістерді дамыту — өнім сапасын, өнімділікті және бәсекеге қабілеттілікті арттырудың ғана емес, елдің технологиялық және экономикалық қауіпсіздігін нығайтудың да тікелей жолы. КИӨ мен АЗ сияқты шешімдер өндірісті түбегейлі жаңартып, инновацияны жүйелі түрде енгізуге мүмкіндік береді. Мұндай жаңғыру кадр, инфрақұрылым, қауіпсіздік және экология талаптарын қатар қамтитын кешенді саясатты қажет етеді.